Definicja i nazwy

II wojna światowa (1939–1945) była globalnym konfliktem zbrojnym, który objął większość państw świata i stał się najkrwawszym oraz najbardziej kosztownym konfliktem w historii ludzkości. W Związku Radzieckim konflikt ten bywał nazywany Wielką Wojną Ojczyźnianą, a wcześniejszy konflikt w Azji (rozpoczęty w 1937 r.) bywa określany jako II wojna chińsko-japońska. W czasie wojny wszystkie wielkie potęgi znalazły się po jednej z dwóch stron konfliktu — w ramach dwóch głównych sojuszy wojskowych: aliantów oraz państw Osi. II wojna światowa pochłonęła według szacunków od około 50 do 85 milionów ofiar, z czego większość stanowili cywile. Ofiary objęły masakry, celowe ludobójstwo, w tym Holokaust, bombardowania strategiczne, głód, choroby oraz jedyne w historii użycie broni jądrowej przeciwko ludności cywilnej.

Przyczyny

Do głównych przyczyn konfliktu należały: niezadowolenie i rewizjonizm po I wojnie światowej (m.in. traktat wersalski), kryzys gospodarczy lat 30., wzrost i umocnienie reżimów totalitarnych (Niemcy, Włochy, Japonia), agresywna polityka ekspansjonistyczna oraz polityka appeasementu ze strony niektórych państw zachodnich. W Azji napięcia narastały wskutek japońskiej agresji wobec Chin. Jako bezpośredni początek wojny w Europie zwykle podaje się napaść Niemiec na Polskę 1 września 1939 r., co doprowadziło do wypowiedzenia wojny Niemcom przez Francję i Wielką Brytanię.

Strony konfliktu

Głównymi stronami konfliktu były:

Przebieg wojny — zarys chronologiczny

Konflikt miał charakter globalny i przebiegał na wielu frontach. Najważniejsze etapy to między innymi:

1937–1939 — wojna w Azji: Japońska agresja wobec Chin rozpoczęła się już 7 lipca 1937 r., co dało początek długotrwałym walkom na Dalekim Wschodzie. Działania te były częścią późniejszego szerszego konfliktu między Japonią a aliantami.

1939–1941 — początek wojny w Europie: Po napaści na Polskę w 1939 r. nastąpiła faza wojenna na wielu frontach: kampania wrześniowa w Polsce, krótka „dziwna wojna” na zachodzie, szybkie zwycięstwo Niemiec nad Francją w 1940 r., a następnie narastające bombardowania i próby inwazji morskiej, które Niemcy odstąpiły po przegranej bitwie powietrznej (Battle of Britain). Wielka Brytania kontynuowała walkę także na frontach w Afryce Północnej, na Morzu Śródziemnym oraz na Atlantyku (bitwa o Atlantyk).

1941 — rozszerzenie konfliktu i punkty zwrotne: 22 czerwca 1941 r. Niemcy rozpoczęły inwazję na Związek Radziecki (operacja Barbarossa), co otworzyło największy front lądowy w historii. 7 grudnia 1941 r. atak Japonii na Pearl Harbor spowodował przystąpienie Stanów Zjednoczonych do wojny i rozszerzenie konfliktu na Pacyfik oraz dalszą mobilizację aliantów.

1942–1943 — zwroty na korzyść aliantów: W 1942 r. powstrzymano japońskie zwycięstwa w regionie Pacyfiku (m.in. bitwa o Midway), a na froncie wschodnim kluczową rolę odegrało zwycięstwo sowieckie pod Stalingradem (1942–1943). W Afryce Północnej alianci wygrali m.in. pod El Alamein; Osi utraciły kontrolę nad Afryką Północną.

1943–1945 — ofensywa aliancka i kapitulacja państw Osi: Od 1943 r. alianci stopniowo popychali siły Osi na wszystkich frontach. Na południu Europy trwała kampania włoska (w 1943 r. Włochy zostały zmuszone do opuszczenia wojny i częściowo zmienienia strony). 6 czerwca 1944 r. alianci przeprowadzili inwazję normandzką i rozpoczęli wyzwalanie Francji oraz reszty Europy Zachodniej. Niemcy znalazły się pomiędzy naciskami ze wschodu (Armia Czerwona) i zachodu (siły alianckie) i ostatecznie poddały się 8 maja 1945 r. (Dzień Zwycięstwa w Europie). Po długiej kampanii na Pacyfiku, zakończonej zrzuceniem bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki, Japonia formalnie poddała się 2 września 1945 r., kończąc wojnę.

Skutki wojny

II wojna światowa przyniosła daleko idące skutki polityczne, społeczne, ekonomiczne i geograficzne:

  • Ogromne straty ludzkie: od 50 do 85 milionów zgonów, w tym miliony cywilów w wyniku działań wojennych, przemocy i ludobójstwa.
  • Holokaust i zbrodnie wojenne: systematyczne wymordowanie ok. 6 milionów Żydów oraz ofiar innych grup; po wojnie przeprowadzono m.in. procesy norymberskie.
  • Utworzenie Organizacji Narodów Zjednoczonych w celu zapobiegania przyszłym konfliktom i rozwijania współpracy międzynarodowej.
  • Rozpoczęcie zimnej wojny między dwoma głównymi mocarstwami zwycięskimi (USA i ZSRR) — konfliktem ideologicznym i geopolitycznym, który nie przyjął formy bezpośredniej wojny ogólnoświatowej, lecz prowadził do licznych napięć i wojen lokalnych.
  • Dekolonizacja w Azji i Afryce: osłabienie europejskich potęg kolonialnych po wojnie przyspieszyło procesy niepodległościowe i tworzenie nowych państw.
  • Zmiany granic i przesiedlenia ludności: m.in. przesunięcie granic Polski na zachód, masowe przesiedlenia i wysiedlenia narodowościowe w Europie Środkowo‑Wschodniej.
  • Skutki gospodarcze i technologiczne: zniszczenia infrastruktury oraz powojenna odbudowa (m.in. Plan Marshalla w Europie Zachodniej), przyspieszenie rozwoju technologii (radar, lotnictwo odrzutowe, technologia jądrowa, medycyna wojskowa).
  • Zmiany społeczne: rola kobiet w pracy i w społeczeństwie wzrosła, nastąpiły przemiany demograficzne i kulturowe.

Dziedzictwo i pamięć

Pamięć o II wojnie światowej kształtowana jest poprzez edukację, miejsca pamięci, pomniki, badania historyczne oraz rocznice. Wojna pozostawiła trwałe ślady w polityce międzynarodowej, prawie międzynarodowym (m.in. zakaz zbrodni przeciwko ludzkości), jak również w literaturze, kinie i kulturze pamięci. Skutki konfliktu wpłynęły na powstanie nowych struktur bezpieczeństwa i współpracy międzynarodowej oraz na długotrwałe przetasowania geopolityczne XX wieku.