Operacja Overlord była w 1944 r. kampanią na rzecz inwazji na Europę kontynentalną w czasie II wojny światowej. Wzięły w niej udział rozległe siły alianckie, które uderzyły przeciwko siłom niemieckim okupującym Francję. Najbardziej krytyczną częścią operacji były lądowania w Normandii, mające utorować drogę wojskom alianckim na kontynent europejski. Operacja zakończyła się powodzeniem, choć w początkowej fazie wydawało się to bardzo niepewne — oczekiwano poważnych strat nawet w razie sukcesu. Bitwa pod Normandią trwała aż do momentu, gdy wojska niemieckie wycofały się za Sekwanę 30 sierpnia 1944 roku, co uznaje się za formalne zakończenie Overlord.

Skala i przygotowania

Była to największa inwazja morska i amfibijna w historii. Do przeprowadzenia operacji zmobilizowano ogromne siły i środki: przed inwazją w Wielkiej Brytanii skumulowano olbrzymie zapasy sprzętu, paliwa i zaopatrzenia oraz prawie trzy miliony personelu alianckiego rozmieszczonego na Wyspach Brytyjskich i w sąsiednich bazach. Jednak same lądowania rozpoczęte 6 czerwca 1944 roku (D-Day) obejmowały ok. 156 000 żołnierzy, którzy tego dnia przekroczyli plaże Normandii.

Przygotowania były rozległe i trwały miesiącami. Najważniejsze elementy przygotowań to:

  • Operacja pozorująca Bodyguard, w tym część znana jako Fortitude, mająca zmylić Niemców co do miejsca inwazji (mieli sądzić, że główny atak nastąpi w rejonie Pas de Calais);
  • gromadzenie i transport sprzętu oraz ludzi przez Kanał La Manche z Anglii do Normandii;
  • budowa sztucznych portów (tzw. Mulberry) oraz instalacja rurociągu podmorskiego PLUTO, by zapewnić dopływ paliwa;
  • uzyskanie dominacji powietrznej i morskiej dzięki licznym nalotom, eskortom konwojów i artyleryjskiemu wsparciu okrętów;
  • intensywne szkolenie oddziałów do operacji amfibijnych i desantów powietrznych.

Siły uczestniczące

Główne siły alianckie pochodziły ze Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Kanady. W akcji uczestniczyły także oddziały i załogi z wielu innych krajów — w oryginalnym składzie wymieniono m.in.: Australia, Belgia, Czechy, Francja, Grecja, Holandia, Nowa Zelandia, Norwegia i Polska. Do znaczących polskich wkładów należały załogi okrętów i lotników Polskich Sił Powietrznych w RAF oraz udział 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka, która wkraczała na kontynent w kolejnych tygodniach kampanii.

D-Day — 6 czerwca 1944

Atak rozpoczął się wczesnym rankiem 6 czerwca 1944 roku. Alianckie desanty składały się z dwóch głównych komponentów: desantu powietrznego (spadochroniarze i desanty planowane nocą, m.in. brytyjska 6. Dywizja Powietrznodesantowa oraz amerykańskie 82. i 101. Dywizje Powietrznodesantowe) i desantu morskiego na pięć głównych sektorów plażowych:

  • Utah (amerykański)
  • Omaha (amerykański) — tu walki były najcięższe i poniesiono największe straty
  • Gold (brytyjski)
  • Juno (kanadyjski)
  • Sword (brytyjski)

Spadochroniarze i komandosy przejęli kluczowe mosty (m.in. słynny most Pegasus), zabezpieczając skrzydła natarcia i torując drogę plażowym desantom. Na plażach towarzyszyło intensywne wsparcie artyleryjskie okrętów i lotnictwa.

Przebieg kampanii i przełamanie

Początkowo alianci zyskali przyczółki, lecz walka o przyczółki i otaczające miasto Caen była długa i krwawa — miasto nie zostało całkowicie zdobyte w pierwszych dniach, co komplikowało plany brytyjskiego dowództwa. W kolejnych tygodniach alianci prowadzili operacje mające na celu rozbudowę przyczółków, zdobycie portów (np. Cherbourg) i przygotowanie do wyprowadzenia przełamania. Kluczową operacją przełomową było amerykańskie uderzenie znane jako Operation Cobra, które we wrześniu umożliwiło szybkie wdarcie się w głąb Francji.

W sierpniu 1944 roku siły alianckie zadały decydujący cios w północno-zachodniej Francji podczas zamknięcia tzw. kleszczy Falaise (Falaise Pocket), wybijając lub biorąc do niewoli dużą część wycofujących się wojsk niemieckich. 25 sierpnia 1944 roku Paryż został wyzwolony, a 30 sierpnia Niemcy rozpoczęli wycofywanie się za Sekwanę, co uznaje się za koniec operacji Overlord.

Straty i znaczenie

Na D-Day wylądowało około 156 000 żołnierzy alianckich; straty tego dnia wyniosły w przybliżeniu 10 000 ofiar (w tym ok. 4 400 zabitych). Cała kampania normandzka (czerwiec–sierpień 1944) była bardzo kosztowna — alianci ponieśli łączne straty liczone w dziesiątkach tysięcy zabitych oraz setkach tysięcy rannych i chorych; straty niemieckie były znaczne, zarówno w poległych, rannych, jak i wziętych do niewoli. Overlord złamał niemieckie umocnienia na zachodzie, otworzył drogę do wyzwolenia Zachodniej Europy i był punktem zwrotnym, po którym inicjatywa strategiczna przeszła w ręce aliantów.

Elementy technologiczne i logistyczne

Operacja wymagała innowacji logistycznych: sztuczne porty Mulberry umożliwiły szybkie rozładowywanie materiałów, a podmorski rurociąg PLUTO zapewniał dostawy paliwa. Dominacja powietrzna i zdolności do prowadzenia silnego wsparcia artyleryjskiego z morza były niezbędne do przytrzymania i rozwoju przyczółków.

Dziedzictwo

Operacja Overlord stała się symbolem skoordynowanej współpracy międzynarodowej przeciwko wspólnemu agresorowi i jednym z najważniejszych wydarzeń II wojny światowej. Jej powodzenie umożliwiło aliantom szybki postęp w kierunku Niemiec i ostateczne zakończenie wojny w Europie w maju 1945 roku. Lądowanie w Normandii i pamięć o ofiarach tego przedsięwzięcia pozostają w wielu krajach przedmiotem uroczystości upamiętniających i badań historycznych.