Nazistowskie Niemcy to okres w historii Niemiec, gdy władzę sprawowała nazistowska partia Adolfa Hitlera (NSDAP). Czasami określa się go jako Trzecią Rzeszę (niem. Drittes Reich) — czyli „Trzecie Cesarstwo” — w nawiązaniu do wcześniejszych państw niemieckich: pierwszym było Święte Cesarstwo Rzymskie, drugim Drugie Cesarstwo Niemieckie (1871–1918). Naziści używali pojęcia „Trzecia Rzesza” do podkreślenia ciągłości historycznej, chociaż w praktyce państwo to nie było monarchią. W samych Niemczech częściej używano określenia po prostu Rzesza lub „Wielka Rzesza Niemiecka” (niem. Großdeutsches Reich).

Początek i umocnienie władzy (1933–1934)

Władzę nazistów umocniło mianowanie Adolfa Hitlera kanclerzem w styczniu 1933 roku. Wydarzenia takie jak pożar Reichstagu (luty 1933) i uchwalenie ustawy o pełnomocnictwach (Enabling Act, marzec 1933) umożliwiły szybką likwidację opozycji politycznej. W krótkim czasie nastąpiła tzw. Gleichschaltung — podporządkowanie instytucji państwowych, związków zawodowych, mediów i samorządów linii partii. Już od 1933 roku powstawały pierwsze obozy koncentracyjne (np. Dachau), gdzie więziono przeciwników politycznych, mniejszości i osoby uznane za „wrogów państwa”. W 1934 roku miała miejsce brutalna czystka wewnątrzpartyjna (Noc długich noży), która usunęła realnych przeciwników Hitlera.

Ideologia i polityka rasowa

Rząd hitlerowski opierał się na ideologii totalitarnej i rasistowskiej. Naziści wierzyli, że niektóre rasy są wyższe od innych; szczególnie gloryfikowali „rasę aryjską” (czystych Niemców) jako najwyższą. Te poglądy znalazły odzwierciedlenie w ustawodawstwie i praktyce: w 1935 r. wprowadzono ustawy norymberskie, które pozbawiały Żydów obywatelstwa i praw obywatelskich. Prześladowania nasilały się stopniowo, od dyskryminacji i wykluczenia po przemoc masową; jednym z przełomowych momentów była nienawiść i przemoc skierowana wobec społeczności żydowskiej, zorganizowanym wybuchem której była Noc Kryształowa w listopadzie 1938 roku. Polityka rasowa obejmowała także przymusowe sterylizacje, eutanazję chorych umysłowo i przestępstwa medyczne.

Polityka wewnętrzna i gospodarcza

System nazistowski był państwem totalitarnym: partyjna kontrola mediów, propaganda kierowana przez ministra propagandy, rozbudowa aparatu bezpieczeństwa (Gestapo) oraz indoktrynacja młodzieży (Hitlerjugend). Gospodarka została ukierunkowana na militaryzację — masowe zamówienia zbrojeniowe, programy robót publicznych (między innymi budowa autostrad) oraz przywrócenie pełnego zatrudnienia kosztem wolności związkowej. Równocześnie wprowadzano politykę antysemicką i antyliberalną, likwidując pluralizm polityczny i niezależne instytucje.

Ekspansja i II wojna światowa (1936–1945)

W polityce zagranicznej nazistowskie Niemcy dążyły do rewizji porządku powojennego i ekspansji. Do ważnych kroków należały: remilitaryzacja Nadrenii (1936), rewolucja zbrojeniowa i wprowadzenie powszechnej służby wojskowej (1935), Anschluss Austrii (marzec 1938) oraz aneksja części Czechosłowacji po układzie monachijskim (wrzesień 1938). 1 września 1939 roku atak na Polskę rozpoczął II wojnę światową. W kolejnych latach Niemcy prowadziły agresję na większości kontynentu europejskiego oraz wojny okupacyjne w okupowanych krajach.

W 1941 roku Niemcy zaatakowały Związek Radziecki (operacja Barbarossa), co otworzyło front wschodni — miejsce najkrwawszych bitew i masowych zbrodni. W trakcie wojny narastała eskalacja przemocy wobec ludności cywilnej i mniejszości: od masowych egzekucji wykonywanych przez Einsatzgruppen po organizowane deportacje i ludobójstwo. Polityka eksterminacyjna wobec Żydów została sformalizowana w wyniku decyzji kierownictwa nazistowskiego (m.in. konferencja w Wannsee, styczeń 1942) i doprowadziła do Zagłady około sześciu milionów Żydów oraz wielu milionów innych ofiar (m.in. Romów, jeńców wojennych, osób niepełnosprawnych, przeciwników politycznych).

Przełomy i upadek

Przełom militarny nastąpił po bitwie pod Stalingradem (1942–1943) i narastających niepowodzeniach na frontach. Lądowanie aliantów w Normandii (6 czerwca 1944) oraz postępy wojsk radzieckich od wschodu przyspieszyły klęskę Rzeszy. W kwietniu 1945 r. wojska radzieckie i zachodnie zamknęły okrążenie Berlina; Adolf Hitler popełnił samobójstwo w ostatnich dniach kwietnia. Ostateczna kapitulacja Niemiec nastąpiła w maju 1945 roku.

Konsekwencje i rozliczenie

  • Po upadku reżimu Niemcy zostały podzielone na cztery „strefy okupacyjne” kontrolowane przez: Związek Radziecki, Wielką Brytanię, Francję i Stany Zjednoczone (części Niemiec Zachodnich i Niemcy Wschodnie).
  • W 1945–1946 odbyły się procesy norymberskie i inne sądy wojenne, które osądziły przywódców nazistowskich za zbrodnie wojenne i przeciwko ludzkości; część została skazana na karę śmierci lub długoletnie więzienie.
  • Rozpoczęto proces denazyfikacji, mający na celu usunięcie członków i wpływów NSDAP z instytucji państwowych. Mimo że część funkcjonariuszy unikała kary lub znalazła później pracę, rasowa polityka nazistów nie wróciła do władzy w Niemczech.
  • W dłuższej perspektywie podział i odbudowa Niemiec doprowadziły do powstania dwóch państw w 1949 roku: Republiki Federalnej Niemiec (RFN) i Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD), co było konsekwencją podziału okupacyjnego.

Okres nazistowski (1933–1945) to jedna z najważniejszych i najtragiczniejszych kart w historii XX wieku — łączył gwałtowny rozwój militarystyczny i gospodarczy z totalitarną kontrolą społeczeństwa oraz systematycznymi zbrodniami przeciwko ludzkości. Jego skutki polityczne, moralne i demograficzne odczuwalne były przez dziesięciolecia po 1945 roku.