Komunizm jest ruchem społeczno-politycznym. Jego celem jest stworzenie takiej wersji społeczeństwa, która opierałaby się na wspólnej własności środków produkcji, a nie na klasach społecznych czy pieniądzach.

Według komunistycznych pisarzy i myślicieli, celem komunizmu jest stworzenie bezpaństwowego, bezklasowego społeczeństwa. Komunistyczni myśliciele uważają, że może to nastąpić, jeśli ludzie odbierają władzę burżuazji (klasie rządzącej, która jest właścicielem środków produkcji) i ustanawiają robotniczą kontrolę nad środkami produkcji.

Komunizm nie jest antyindywidualistyczny. Mówi jednak, że decyzje powinny być dobre dla całej ludności, a nie tylko dla części społeczeństwa w kraju.

Od 1992 roku pięć narodów pozostało oficjalnie rządzonych przez ideologie komunistyczne. Cztery z nich reprezentują różne formy marksizmu i leninizmu - Wietnam, Chiny, Kuba i Laos. Piąty, Korea Północna, obecnie oficjalnie podąża za komunizmem Juchego, ale także nazwał się marksistowsko-leninowskim przed 1991 rokiem. Wiele innych narodów porzuciło marksizm w tym czasie, ponieważ jego nieudana egzekucja doprowadziła do korupcji ideałów i doprowadziła do autorytaryzmu, masowego ubóstwa i gwałtownych konfliktów społecznych.

Cele komunizmu

Główne cele komunizmu można streścić w kilku punktach:

  • Zniesienie własności prywatnej środków produkcji i wprowadzenie własności wspólnej lub społecznej.
  • Eliminacja podziałów klasowych — likwidacja antagonizmu między właścicielami kapitału a klasą pracującą.
  • Utworzenie społeczeństwa bezpaństwowego i bezklasowego, w którym produkcja i dystrybucja opierają się na potrzebach, nie na zysku.
  • Równość ekonomiczna i społeczna — dostęp do edukacji, opieki zdrowotnej i środków do życia dla wszystkich.

Podstawowe założenia teoretyczne

Teoria marksistowska, twórczo rozwijana przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, stanowi rdzeń klasycznego komunizmu. Najważniejsze pojęcia to:

  • Analiza historyczno-materialistyczna — historia jest historią walki klas.
  • Wartość dodatkowa — kapitaliści czerpią zyski z nadwyżki pracy robotników.
  • Dyktatura proletariatu — etap przejściowy, w którym klasa pracująca przejmuje władzę i reorganizuje społeczeństwo.
  • Komunizm jako cel końcowy — bezpaństwowe, bezklasowe społeczeństwo, w którym „każdemu według potrzeb”.

Różne nurty i praktyka

W praktyce komunizm rozwinął się w wielu odmianach. Najważniejsze nurty to:

  • Marksizm-leninizm — interpretacja Marksa rozbudowana przez Lenina, kładąca nacisk na rolę zorganizowanej partii awangardy i centralne planowanie gospodarki.
  • Stalinizm — praktyka charakteryzująca się silną centralizacją władzy, industrializacją przymusową i często brutalnym tłumieniem opozycji.
  • Trockizm, maoizm, eurokomunizm i inne odmiany — różnią się strategiami rewolucji, rolą chłopów, podejściem do modernizacji i stosunkiem do demokracji.
  • Juche (w Korei Północnej) — nacisk na samowystarczalność i specyficzną interpretację niezależności politycznej.

Krótka historia ruchu

Początki idei komunistycznych sięgają XIX wieku, gdy Manifest Komunistyczny (1848) Marksa i Engelsa zarysował program polityczny i krytykę kapitalizmu. W XX wieku komunizm przeszedł od teorii do praktyki politycznej:

  • Rewolucja październikowa w Rosji (1917) doprowadziła do powstania ZSRR — pierwszego państwa deklarującego budowę socjalizmu i komunizmu.
  • W kolejnych dziesięcioleciach model radziecki inspirował ruchy i rewolucje w różnych krajach; powstały partie komunistyczne i państwa socjalistyczne.
  • Po II wojnie światowej nastąpiła rozbudowa systemu państw socjalistycznych, jednocześnie nasilając się rywalizacja z państwami kapitalistycznymi (Zimna Wojna).
  • Od lat 70. i 80. pojawiły się poważne problemy gospodarcze i polityczne w państwach komunistycznych; upadek ZSRR w 1991 r. i transformacje ustrojowe doprowadziły do znaczącego osłabienia wpływów klasycznego komunizmu.

Skutki praktyczne i krytyka

Realizacje komunistyczne wywołują silne, często sprzeczne oceny:

  • Pozytywy wskazywane przez zwolenników: szybka industrializacja (w niektórych krajach), likwidacja analfabetyzmu, powszechna opieka zdrowotna i edukacja oraz redukcja skrajnego ubóstwa w wybranych okresach.
  • Krytyka i negatywne skutki: centralne planowanie doprowadziło do nieefektywności gospodarczej, braku innowacji i niedoborów; w wielu krajach wdrożenie komunizmu wiązało się z autorytaryzmem, ograniczeniem praw politycznych, represjami i masowymi ofiarami ludzkimi (m.in. wynikającymi z represji oraz klęsk głodu spowodowanych polityką gospodarczą).
  • W praktyce często dochodziło do rozbieżności między ideą (bezpaństwowe społeczeństwo) a rzeczywistością (silne, scentralizowane państwa partyjne).

Współczesne państwa

Po upadku ZSRR polityczny wpływ komunizmu znacznie osłabł, ale kilka państw nadal utrzymuje rządy partii o ideologii komunistycznej lub marksistowsko-leninowskiej. W praktyce wiele z nich wprowadziło reformy rynkowe i adaptacje gospodarcze, co powoduje, że ich systemy różnią się od klasycznego modelu:

  • Wietnam — po reformach „Đổi Mới” (od lat 80.) gospodarka otworzyła się na rynkowe mechanizmy przy zachowaniu monopolu politycznego partii komunistycznej.
  • Chiny — oficjalnie komunistyczne państwo z gospodarką mieszanyą; od lat 70. intensywne reformy rynkowe i otwarcie na handel międzynarodowy, przy utrzymaniu silnej kontroli politycznej przez Partię Komunistyczną.
  • Kuba — długotrwałe przywiązanie do modelu socjalistycznego; stopniowe reformy i zmiany po kryzysach gospodarczych oraz po zmianach politycznych na przestrzeni ostatnich dekad.
  • Laos — rządzony przez partię komunistyczną, wprowadzono elementy gospodarki rynkowej przy zachowaniu centralnej kontroli politycznej.
  • Korea Północna — oficjalnie rozwija własną doktrynę Juche, praktycznie funkcjonuje jako państwo o silnej władzy centralnej i reżimie dziedzicznej elity przy ograniczonej integracji z gospodarką światową.

Podsumowanie

Komunizm jako idea odwołuje się do równości społecznej, wspólnej własności i zniesienia klas. W praktyce doświadczenia historyczne są zróżnicowane — od osiągnięć w dziedzinie edukacji i zdrowia po poważne problemy gospodarcze i polityczne represje. Współczesne realizacje komunizmu często łączą elementy centralnego planowania z rynkowymi rozwiązaniami, a debata o możliwościach i granicach tej idei nadal jest przedmiotem intensywnych dyskusji akademickich i politycznych.