AlegsaOnline.com

Władimir Iljicz Lenin (1870–1924) — przywódca rewolucji i twórca leninizmu

Życie i działalność Włodzimierza Lenina: od młodości przez rewolucję 1917 i rządy ZSRR — analiza idei leninizmu oraz ich wpływu na historię XX wieku.

Autor: Leandro Alegsa

02-04-2026

Władimir Iljicz Uljanow, lepiej znany jako Lenin (22 kwietnia 1870 - 21 stycznia 1924) był rosyjskim prawnikiem, rewolucjonistą, przywódcą partiibolszewickiej i rewolucji październikowej. Był pierwszym przywódcą ZSRR i rządu, który przejął władzę w Rosji w 1917 roku. Idee Lenina stały się znane pod nazwą leninizmu.

Spis treści

· 1 Wczesne życie

· 2 Przed rewolucją

· 3 1917

· 4 U władzy

· 5 Ostatnie lata

· 6 Legacyzacja

· 7 Referencje

Wczesne życie

Lenin urodził się 22 kwietnia 1870 roku w mieście Simbirsk w Imperium Rosyjskim. Jego matka była nauczycielką, a ojciec urzędnikiem szkolnym (technicznie rzecz biorąc, praca ojca uczyniła go i jego rodzinę szlachcicami).

Lenin zaczął studiować politykę w liceum. Lenin był dobry w szkole i uczył się łaciny i języka greckiego. W 1887 r. został wyrzucony z Kazańskiego Uniwersytetu Państwowego, ponieważ protestował przeciwko carowi, który był królem Imperium Rosyjskiego. Nadal sam czytał książki i studiował pomysły, a w 1891 r. otrzymał licencję na prawnika.

W tym samym roku, w którym Lenin został wydalony z Uniwersytetu, jego brat Aleksander został powieszony za udział w spisku bombowym mającym na celu zabicie cara Aleksandra III, a ich siostra Anna została wysłana do Tatarstanu. To wprawiło Lenina w furię, a on obiecał zemstę za śmierć brata.

W kolejnych latach Uljanow pogłębiał swoje zainteresowanie myślą marksistowską i działalnością rewolucyjną. Po uzyskaniu prawa wykonywania zawodu prawnika pracował krótko jako radca prawny, ale wkrótce poświęcił się działalności politycznej. Jego działania i publicystyka sprawiły, że był wielokrotnie obserwowany, a w 1895 roku został aresztowany i zesłany do Syberii (do wsi Szuszeńskoje), gdzie poznał Nadię Krupską — swoją późniejszą żonę i współpracownicę.

Przed rewolucją

Po okresie zesłania Lenin działał głównie poza Rosją — mieszkał i pracował w Szwajcarii, Niemczech i Wielkiej Brytanii. Był redaktorem i współzałożycielem czasopisma Iskra, które miało łączyć i organizować środowiska rewolucyjne w Rosji. W latach 1898–1917 Lenin rozwijał swoje teorie polityczne, pisząc prace na temat rewolucji, partii politycznej i strategii walki klas.

W 1903 roku na II Zjeździe RSDLP doszło do rozłamu między bolszewikami a mienszewikami; Lenin stanął na czele frakcji bolszewickiej, opowiadając się za centralizacją i dyscypliną partyjną. W latach 1905–1907 brał udział w wydarzeniach Rewolucji 1905 roku, a później kontynuował organizowanie działalności konspiracyjnej. Kiedy wybuchła I wojna światowa, Lenin stanowczo sprzeciwiał się poparciu dla polityki imperialistycznej i nawoływał do przekształcenia wojny w konflikt klasowy.

1917

W lutym (według kalendarza juliańskiego: marzec) 1917 roku car Mikołaj II abdykował, powstał rząd tymczasowy, a w całym kraju umocniły się rady robotnicze i żołnierskie (sowiety). Lenin, który znajdował się wówczas na emigracji, wrócił do Rosji w kwietniu 1917 roku (słynny powrót „w zapieczętowanym wagonie” przez Niemcy). W swoim słynnym programie zwanym „Tezami kwietniowymi” wezwał do kontynuowania rewolucji aż do przejęcia władzy przez rady.

W ciągu kolejnych miesięcy Lenin i bolszewicy zdobywali poparcie wśród robotników i żołnierzy, szczególnie po krytyce rządu tymczasowego za kontynuację wojny. W październiku/listopadzie 1917 roku bolszewicy przeprowadzili przewrót (rewolucję październikową) i przejęli kluczowe instytucje państwowe, ogłaszając przekazanie władzy radom.

U władzy

Po przejęciu władzy Lenin stanął na czele Rady Komisarzy Ludowych (Sovnarkom) i wprowadził szybkie i radykalne reformy: nacjonalizację przemysłu, oddanie ziemi chłopom oraz rozwiązanie instytucji carskiego aparatu państwowego. W 1918 roku podpisano traktat brzeskopoławski z Niemcami, kończący udział Rosji w I wojnie światowej, co miało daleko idące konsekwencje polityczne i terytorialne.

Okres rządów Lenina to także czas wojny domowej (1918–1921), w której bolszewicy walczyli z licznymi przeciwnikami wewnętrznymi i zagranicznymi interwencjami. W polityce gospodarczej przez część tego okresu obowiązywał system tzw. „komunizmu wojennego”, a w 1921 roku, w obliczu kryzysu gospodarczego i społecznego, Lenin wprowadził Nową Politykę Gospodarczą (NEP), która częściowo przywracała mechanizmy rynkowe i prywatne drobne przedsiębiorstwa, aby ustabilizować gospodarkę.

Lenin był też jednym z inicjatorów utworzenia Kominternu (Międzynarodówki Komunistycznej) w 1919 roku, organizacji mającej wspierać ruchy komunistyczne za granicą.

Ostatnie lata

W latach 1921–1923 stan zdrowia Lenina stopniowo się pogarszał. W 1922 roku przeszedł pierwszy z kilku udarów mózgu, które ograniczyły jego aktywność publiczną i zdolność do przewodzenia partią. Pomimo choroby Lenin nadal brał udział w dyskusjach politycznych, a jego uwagi i testament polityczny (tzw. „polityczny testament Lenina”) zostały przedmiotem debat wewnątrz partii.

Lenin zmarł 21 stycznia 1924 roku. Jego ciało zostało poddane balsamowaniu i wystawione w Mauzoleum Lenina na Placu Czerwonym w Moskwie, gdzie pozostało widoczne dla publiczności przez kolejne dekady.

Legacyzacja

Dziedzictwo Lenina jest złożone i wielowarstwowe. Z jednej strony był kluczową postacią w historii XX wieku: przywódcą, który doprowadził do obalenia caratu i do stworzenia państwa radzieckiego oraz do rozpowszechnienia idei komunistycznych na świecie. Z drugiej strony jego metody — centralizacja władzy, użycie represji politycznych podczas wojny domowej, oraz budowa jednopartyjnego państwa — budzą silne kontrowersje i krytykę.

W XX wieku „leninizm” stał się jednym z podstawowych nurtów marksizmu, interpretowanym i rozwijanym przez różne środowiska. Po śmierci Lenina jego wizerunek był wykorzystywany w różny sposób — od kultu pamięci po krytyczne rewizje jego politycznych wyborów. Współcześnie ocena jego roli pozostaje tematem debat historyków, politologów i publicystów.

Referencje

Robert Service, „Lenin: A Biography”
Isaac Deutscher, „Lenin. A Political Life”
Richard Pipes, „The Russian Revolution”
Edward H. Carr, „The Bolshevik Revolution”
Materiały encyklopedyczne i wydawnictwa historyczne dotyczące historii Rosji i ZSRR

Artykuł ma charakter przeglądowy; czytelnik zainteresowany szczegółami (dokładnymi datami, cytatami i analizami źródeł) powinien sięgnąć do specjalistycznych monografii i opracowań historycznych.

Zdjęcie zrobione, gdy Lenin został aresztowany

Przed rewolucją

Podczas studiów prawniczych w Petersburgu dowiedział się o pismach Karola Marksa i Friedricha Engelsa, którzy byli filozofami z Niemiec. Myśli Karola Marksa nazywały się marksizmem. Mówić lub pisać o marksizmie tak, jakby to było dobre, było w Rosji nielegalne, a Lenin został za to aresztowany i wysłany do więzienia na Syberię. Kara ta była surowa, ponieważ Syberia jest znana z tego, że jest bardzo zimna i odizolowana, i prawie niemożliwa do ucieczki.

W lipcu 1898 roku, kiedy był jeszcze na Syberii, Lenin ożenił się z Nadieżdą Krupską. W 1899 r. napisał książkę pt. "Rozwój kapitalizmu w Rosji". W 1900 r. Lenin został uwolniony z więzienia i zezwolono mu na powrót do domu. Następnie podróżował po Europie. Zaczął wydawać marksistowską gazetę "Iskra", rosyjskie słowo "iskra" lub "piorun". Stał się również ważnym członkiem Rosyjskiej Socjaldemokratycznej Partii Pracy, czyli RSDLP.

W 1903 r. Lenin miał poważną kłótnię z innym liderem partii, Juliuszem Martovem, który podzielił partię na dwie części. Lenin chciał od razu ustanowić socjalizm, a nie najpierw ustanowić kapitalizm, a następnie dokonać przejścia do socjalizmu. Martov nie zgadzał się, chciał trzymać się klasycznej idei marksistowskiej, że aby osiągnąć socjalizm, trzeba najpierw przejść przez kapitalizm. Ludzie, którzy zgodzili się z Martovem, nazywali się Mensheviksami (co oznacza "mniejszość"). Ludzie, którzy zgadzali się z Leninem, nazywali się bolszewikami ("większość").

W 1907 r. ponownie odbył podróż po Europie i odwiedził wiele spotkań i imprez socjalistycznych. W czasie I wojny światowej mieszkał w dużych miastach europejskich, takich jak Londyn, Paryż i Genewa. Na początku wojny duże spotkanie lewicowe zwane II Międzynarodówką obejmowało bolszewików. Spotkanie zostało zamknięte, gdy wiele grup spierało się, czy poprzeć wojnę, czy nie. Lenin i bolszewicy byli jedną z niewielu grup, które były przeciwne wojnie ze względu na swoje marksistowskie idee.

1917

Po rezygnacji cara Mikołaja II z tronu podczas rewolucji lutowej Lenin powrócił do Rosji, gdzie nadal był bardzo ważnym bolszewickim przywódcą. Napisał, że chce rewolucji zwykłych robotników, aby obalić rząd, który zastąpił Mikołaja II.

W 1917 roku prawicowa partia Kadetów i elementy tajnej policji z Okhry zaczęły plotkować, że Lenin dostał pieniądze od Niemców, ponieważ wysłali go przez Niemcy specjalnym pociągiem do Rosji. To mogło sprawić, że źle wyglądał, ponieważ wielu Rosjan zginęło walcząc z Niemcami na wojnie. Po Dniach Lipcowych, powstaniu ludowym w Piotrogrodzie, które zostało stłumione przez rosyjski rząd tymczasowy, opuścił on Rosję i udał się do Finlandii, gdzie mógł się ukryć i kontynuować pracę nad komunizmem.

W październiku 1917 r. bolszewicy pod przywództwem Lenina i Trockiego stanęli na czele Petrogradu sowieckiego i innych sowietów w całej Rosji w rewolucji przeciwko rządowi Kereńskiego, którą nazwano rewolucją październikową. Oni wygrali i ogłosili, że Rosja jest krajem socjalistycznym. W listopadzie na jej przywódcę został wybrany Lenin.

W mocy

Ponieważ Lenin chciał zakończyć I wojnę światową w Rosji, podpisał w lutym 1918 roku traktat brzesko-łucki z Niemcami. Podczas gdy traktat ten zakończył atak Niemiec, Rosja straciła dużą część ziemi, którą wykorzystywała do celów rolniczych.

Traktat rozgniewał także innych wrogów Niemiec i wraz z narodem rosyjskim, który poparł rząd cara czy Kereńskiego, zaatakował Rosję. Lenin ustanowił zasady, że w nowej Armii Czerwonej Rosji żołnierze bolszewiccy mają otrzymać jak najwięcej żywności. Oznaczało to, że wygrali oni wojnę, ale zwykli ludzie głodowali, a wielu zmarło z głodu lub chorób.

Po wojnie Lenin wprowadził nową politykę gospodarczą, aby poprawić sytuację kraju i przejść od kapitalizmu do socjalizmu. Niektóre prywatne przedsięwzięcia były nadal dozwolone, ale niewiele. Biznesmeni, znani jako nepmeni, mogli posiadać tylko małe zakłady przemysłowe, nie fabryki. Fabryki i wielki przemysł stały się własnością publiczną, która miała być własnością robotników.

Władimir Lenin (po lewej) z Józefem Stalinem

Ostatnie lata

Kobieta o imieniu Fanny Kaplan zastrzeliła Lenina podczas jego oficjalnej wizyty. Tęskniła za jego głową, a zamiast tego kula utkwiła mu w szyi. Obawiając się, że zostanie zabity przez politycznych dysydentów, odmówił usunięcia kuli do czasu, aż znajdzie się gwarantowany komunistyczny lekarz. W związku z jego bezpośrednią odmową leczenia kula nigdy nie została usunięta i jest często wymieniana jako powód, dla którego zaczął mieć udary w maju i grudniu 1922 r. (po obu przypadkach doszedł do siebie). W marcu 1923 r. udar sparaliżował go i sprawił, że nie mógł mówić, a w styczniu 1924 r. udar go zabił. Tuż przed śmiercią Lenin chciał pozbyć się Stalina, ponieważ uważał go za niebezpiecznego dla kraju i rządu.

Dziedzictwo

Petersburg został przemianowany przez cara w 1914 r. na Petrograd, ale na pamiątkę Lenina w 1924 r. przemianowano go na Leningrad. Po rozpadzie Związku Radzieckiego w 1991 roku Leningrad ponownie został nazwany Sankt Petersburgiem, który pozostaje do dziś.

Zanim Lenin umarł, powiedział, że chce być pochowany obok swojej matki. Kiedy umarł, Stalin pozwolił ludziom w Rosji spojrzeć na jego ciało. Ponieważ ludzie wciąż przychodzili, postanowili go nie grzebać, a zamiast tego zachowali jego ciało. Na Placu Czerwonym, w Moskwie, zbudowano budynek nad ciałem, aby ludzie mogli je zobaczyć. Nazywa się on Mauzoleum Lenina. Wielu Rosjan i turystów do dziś jeździ tam, aby zobaczyć jego ciało.

Pytania i odpowiedzi

P: Kim był Lenin?

O: Lenin był rosyjskim prawnikiem, rewolucjonistą, przywódcą partii bolszewickiej i rewolucji październikowej. Był pierwszym przywódcą ZSRR i rządu, który przejął władzę w Rosji w 1917 roku.

P: Jak brzmi jego pełne imię i nazwisko?

O: Jego pełne imię i nazwisko to Władimir Iljicz Uljanow.

P: Kiedy się urodził?

A: Urodził się 22 kwietnia 1870 roku.

P: Kiedy zmarł?

A: Zmarł 21 stycznia 1924 roku.

Q: Pod jaką nazwą znane są jego idee?

A: Jego idee znane są jako leninizm.

Q: Jaką rolę odegrał w historii Rosji?

A: Odegrał ważną rolę w historii Rosji, stając na czele partii bolszewickiej i rewolucji październikowej, stając się pierwszym przywódcą ZSRR i przejmując władzę w Rosji w 1917 r.