Udar mózgu: przyczyny, objawy, rodzaje i leczenie

Udar to nagłe zdarzenie neurologiczne, w którym część mózgu traci dopływ krwi. Dzieje się tak, gdy tętnica zasilająca mózg zostaje zablokowana lub gdy naczynie krwionośne pęka i następuje wyciek krwi. W efekcie zaopatrywany przez uszkodzone naczynie obszar mózgu przestaje funkcjonować prawidłowo.

Rodzaje udaru

Rozróżnia się dwa główne typy udaru:

• Udar niedokrwienny (ischemiczny) — spowodowany zablokowaniem naczynia (np. zakrzepica, zator tętniczy), co prowadzi do niedokrwienia i niedotlenienia tkanki mózgowej.
• Udar krwotoczny — spowodowany pęknięciem naczynia i krwotokiem do mózgu lub do przestrzeni między oponami mózgowymi.

Istnieje też pojęcie przemijającego ataku niedokrwiennego (TIA) — objawy przypominają udar, ale ustępują całkowicie w ciągu krótkiego czasu (zwykle do 24 godzin). TIA jest sygnałem ostrzegawczym i wymaga pilnej oceny.

Objawy

Udar objawia się nagłym początkiem objawów neurologicznych. Mogą to być:

• opadanie połowy twarzy,
• osłabienie lub porażenie jednej strony ciała (hemiplegia),
• zaburzenia mowy i rozumienia (afazja),
• nagłe zaburzenia widzenia, np. częściowa utrata pola widzenia,
• zawroty głowy, brak równowagi, trudności w chodzeniu,
• nagły, bardzo silny ból głowy (szczególnie przy krwotoku),
• zaburzenia świadomości.

Warto pamiętać o prostej metodzie szybkiego rozpoznania: skrót FAST (Face – twarz: opadanie kącika ust, Arms – ręce: osłabienie jednej ręki, Speech – mowa: zaburzenia mowy, Time – czas: natychmiast wezwać pomoc). W Polsce zaleca się niezwłoczne wezwanie pogotowia (numer 112) przy wystąpieniu tych objawów.

Jak udar wpływa na stronę ciała

Udary występują zarówno po lewej, jak i po prawej stronie mózgu. Udary lewostronne zwykle powodują objawy po stronie prawej ciała oraz zaburzenia mowy i języka (jeśli uszkodzone są ośrodki mowy). Udary prawostronne obejmują lewą stronę ciała i częściej prowadzą do zaburzeń percepcji przestrzennej, zaniedbywania (neglect) oraz impulsywności. Pacjent może nie dostrzegać położenia i problemów własnego ciała.

Diagnostyka

Rozpoznanie udaru wymaga pilnej oceny w szpitalu. Badania obejmują:

• tomografię komputerową (CT) głowy lub rezonans magnetyczny (MRI) — kluczowe do rozróżnienia udaru niedokrwiennego od krwotocznego;
• badania laboratoryjne (m.in. morfologia, glukoza, elektrolity, markery krzepnięcia);
• EKG i badanie echokardiograficzne w poszukiwaniu źródła zatoru (np. migotanie przedsionków);
• badania naczyń szyjnych i mózgowych (USG Doppler, angio-TK/angio-MR) w celu oceny miażdżycy i zwężeń;
• ocena stanu neurologicznego i skala np. NIHSS do oceny nasilenia objawów.

Leczenie

Leczenie zależy od typu udaru i czasu od wystąpienia objawów:

• Udar niedokrwienny — leczenie reperfuzyjne: tromboliza dożylna (rozpuszczenie skrzepliny) jest skuteczna w wybranych pacjentach pod warunkiem podania jej możliwie szybko (zwykle do 4,5 godziny od początku objawów); w wybranych przypadkach wykonuje się mechaniczne usunięcie skrzepliny (trombektomia) — okno terapeutyczne może sięgać kilku do kilkunastu godzin w zależności od obrazu i kwalifikacji.
• Leczenie udaru krwotocznego: polega na kontrolowaniu krwawienia, obniżeniu nadmiernie wysokiego ciśnienia w sposób kontrolowany, a czasami na zabiegach neurochirurgicznych (np. usunięcie krwiaka, odbarczenie).
• Opieka ostrą: stabilizacja parametrów życiowych, kontrola glikemii, profilaktyka powikłań (np. zapobieganie zachłyśnięciu, zakrzepom żylnym).
• Leczenie przeciwpłytkowe i przeciwzakrzepowe: po udarze niedokrwiennym zwykle stosuje się leczenie przeciwpłytkowe (np. kwas acetylosalicylowy); u pacjentów z migotaniem przedsionków wdraża się antykoagulację.
• Rehabilitacja: wczesna, wielospecjalistyczna rehabilitacja (fizjoterapia, terapia zajęciowa, logopedia, wsparcie psychologiczne) jest kluczowa dla poprawy funkcji i jakości życia.

Powikłania i rokowanie

Udar może powodować trwałe upośledzenia motoryczne, zaburzenia mowy, problemy poznawcze, zaburzenia emocjonalne (np. depresja), a także padaczkę pourazową. Rokowanie zależy od wielkości i lokalizacji udaru, czasu rozpoczęcia leczenia oraz wieku i stanu ogólnego pacjenta.

Czynniki ryzyka i profilaktyka

Do czynników zwiększających ryzyko wystąpienia udaru należą: podeszły wiek, wysokie ciśnienie krwi, poprzedni udar, cukrzyca, wysoki poziom cholesterolu, palenie tytoniu, migotanie przedsionków, migrena z aurą oraz skłonność do zakrzepicy. Dodatkowo istotne są otyłość, brak aktywności fizycznej, nadmierne spożycie alkoholu, stosowanie niektórych leków hormonalnych oraz niekontrolowana choroba wieńcowa.

Najskuteczniejsze działania zapobiegawcze to:

• kontrola i leczenie nadciśnienia tętniczego (najważniejszy pojedynczy czynnik ryzyka),
• zaprzestanie palenia tytoniu,
• leczenie cukrzycy i zaburzeń lipidowych (statyny),
• regularna aktywność fizyczna i utrzymanie prawidłowej masy ciała,
• monitorowanie i leczenie migotania przedsionków (antykoagulacja, jeśli wskazana),
• zdrowa dieta ograniczająca sól i tłuszcze nasycone.

Udar to wypadek medyczny wymagający natychmiastowej reakcji. Szybkie rozpoznanie i przetransportowanie pacjenta do szpitala z ośrodkiem udarowym znacząco zwiększa szanse na skuteczne leczenie i zmniejsza ryzyko trwałego kalectwa lub zgonu. W razie podejrzenia udaru niezwłocznie zadzwoń po pomoc ratunkową.