Tężec (szczękościsk) — przyczyny, objawy, leczenie i profilaktyka

Tężec (szczękościsk) — przyczyny, objawy, leczenie i profilaktyka: jak rozpoznać, leczyć i zapobiegać zakażeniu; szczepienia, pierwsza pomoc i opieka poekspozycyjna.

Tężec jest chorobą, która prowadzi do skurczów mięśni, które utrzymują się przez pewien czas. Do zakażenia dochodzi na ogół poprzez zanieczyszczenie rany, często w przypadku rany ciętej lub głębokiej rany kłutej. Podstawowe objawy wywoływane są przez tetanospazminę, neurotoksynę produkowaną przez beztlenową bakterię Clostridium tetani. W miarę trwania infekcji dochodzi do skurczów mięśni w szczęce. Stąd też wzięła się potoczna nazwa tego schorzenia - szczękościsk. W następstwie tego pojawiają się zwykle trudności z przełykaniem. Stan ten prowadzi do ogólnej sztywności mięśni i skurczów w innych częściach ciała. Zakażeniu można zapobiec poprzez odpowiednie uodpornienie oraz profilaktykę poekspozycyjną.

Przyczyny i mechanizm choroby

Przyczyną tężca jest zanieczyszczenie rany sporami Clostridium tetani, które występują m.in. w glebie, kurzu i odchodach zwierząt. W warunkach beztlenowych spory kiełkują i bakterie produkują tetanospazminę — toksynę, która dociera do ośrodkowego układu nerwowego i hamuje uwalnianie neuroprzekaźników hamujących (głównie GABA i glicyny). To zaburzenie równowagi między pobudzeniem a hamowaniem prowadzi do nadmiernego napięcia mięśniowego i bolesnych skurczów.

Objawy

• Trismus (szczękościsk) — pierwsze i bardzo charakterystyczne objawy: trudności z otwieraniem ust.
• Sztywność mięśni szyi i karku, a następnie tułowia i kończyn.
• Skurcze mięśniowe, które mogą być wywoływane przez dotyk, hałas czy bodźce świetlne.
• Risus sardonicus — charakterystyczny, „sardoniczny” wyraz twarzy przy skurczach mięśni twarzy.
• Problemy z przełykaniem i oddechem — grożące niedrożnością dróg oddechowych i niewydolnością oddechową.
• Zaburzenia autonomiczne — nadmierna potliwość, niestabilne ciśnienie tętnicze, zaburzenia rytmu serca.

Okres wylęgania zwykle wynosi od 3 do 21 dni (najczęściej ok. 7 dni); krótszy okres wylęgania wiąże się zwykle z cięższym przebiegiem choroby.

Rozpoznanie

Rozpoznanie tężca opiera się głównie na obrazie klinicznym i wywiadzie (obecność rany, brak ochronnych przeciwciał). Nie ma rutynowych badań laboratoryjnych, które jednoznacznie potwierdzą tężec; pobranie materiału z rany może wykazać obecność bakterii, ale nie wyklucza choroby ani nie potwierdza jej nasilenia.

Leczenie

Leczenie tężca wymaga zwykle hospitalizacji, często na oddziale intensywnej terapii. Główne elementy terapii to:

• Usunięcie źródła zakażenia: dokładne oczyszczenie i chirurgiczne opracowanie rany (debridement).
• Neutralizacja wolnej toksyny: podanie ludzkiego immunoglobuliny przeciwtężcowego (TIG) w celu zneutralizowania krążącej tetanospazminy.
• Antybiotykoterapia: najczęściej metronidazol; ułatwia eliminację bakterii produkujących toksynę.
• Kontrola objawów: benzodiazepiny (leczą lęk i zmniejszają napięcie mięśniowe), leki zwiotczające mięśnie, w ciężkich przypadkach zwiotczenie nerwowo-mięśniowe i wentylacja mechaniczna.
• Wsparcie układu oddechowego i monitorowanie funkcji autonomicznych, leczenie powikłań (zakażenia wtórne, niewydolność oddechowa, zaburzenia rytmu).
• Po wyzdrowieniu pacjenta należy zaszczepić przeciw tężcowi, ponieważ przechorowanie nie daje odporności długotrwałej.

Profilaktyka i szczepienia

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania tężcowi jest szczepienie. Programy szczepień obejmują podawanie szczepionki skojarzonej (np. DTP/DTaP) w dzieciństwie, a następnie dawki przypominające (Td/Tdap) w okresie dorosłym, zwykle co 10 lat. Ważne wskazówki:

• Osoby dorosłe powinny otrzymywać dawkę przypominającą co 10 lat.
• Kobiety w ciąży — zaleca się podanie jednej dawki Tdap w każdym kolejnym okresie ciąży (zwykle między 27. a 36. tygodniem), co chroni noworodka przed tężcem noworodkowym.
• Poekspozycyjna profilaktyka zależy od rodzaju rany i stanu szczepień: rany wysokiego ryzyka (głębokie, zanieczyszczone gleba/fekaliami, kłute, z martwicą) u osób nieuodpornionych lub z niepewnym statusem szczepień wymagają zarówno podania szczepionki (rozpoczęcie lub dawka przypominająca), jak i rozważenia immunoglobuliny przeciwtężcowej.
• Prawidłowa higiena i opatrzenie ran, unikanie zanieczyszczeń i natychmiastowe zgłaszanie poważnych ran do lekarza.

Kto jest najbardziej narażony

• Osoby niezaszczepione lub z niekompletnym cyklem szczepień.
• Osoby starsze, u których odporność poszczepienna mogła słabnąć.
• Mieszkańcy obszarów o niskim wskaźniku szczepień.
• Noworodki w regionach, gdzie nie praktykuje się szczepienia ciężarnych i stosuje się niehigieniczne techniki postępowania z pępowiną (tężec noworodkowy).

Powikłania i rokowanie

Tężec może prowadzić do ciężkich powikłań: niewydolności oddechowej, zakażeń szpitalnych, uszkodzenia tkanek wskutek długotrwałego unieruchomienia, a także śmierci. Rokowanie zależy od wieku chorego, dobowego stanu zdrowia, czasu od zakażenia do wystąpienia objawów (krótszy okres wylęgania = gorsze rokowanie) oraz jakości i szybkości udzielonej opieki medycznej. Dzięki szczepieniom i nowoczesnemu leczeniu śmiertelność znacząco spadła, ale choroba wciąż jest groźna.

Dodatkowa uwaga: tężec nie przenosi się z człowieka na człowieka — zakażenie wynika z ekspozycji na zarodniki w środowisku i ich wniknięcia do rany. W razie wątpliwości co do stanu szczepień lub przy rozległych/zneczyszczonych ranach należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.

Szukaj według litery