Krętek blady (Treponema pallidum): definicja, objawy i leczenie

Krętek blady (Treponema pallidum) — definicja, objawy i nowoczesne metody leczenia kiły; diagnostyka, penicylina, problem oporności na antybiotyki i alternatywy.

Treponema pallidum jest pasożytniczą bakterią z rodzaju spirochaete. Istnieją różne postacie i bliskoznaczne taksony Treponema, spośród których niektóre (lub szczepy pokrewne) powodują choroby takie jak kiła, bejel, pinta i yaws — choroby łącznie nazywane treponematozami. Najczęstszą chorobą wywoływaną przez Treponema pallidum jest kiła, poważna infekcja przenoszona drogą płciową.

Budowa i cechy

Treponema pallidum to cienka, spiralna (sprężynkowata) bakteria o długości około 6–20 µm. Jest ruchliwa dzięki wewnętrznym włóknom rzęskowym (axial filaments), co utrudnia jej obserwację w rutynowym preparacie barwionym. Do wykrywania i identyfikacji używa się m.in. mikroskopii fazowo-kontrastowej, ciemnego pola oraz testów serologicznych i metod molekularnych.

Choroby wywoływane przez Treponema

• Kiła (syphilis) – główna choroba przenoszona drogą płciową wywoływana przez Treponema pallidum.
• Yaws – przewlekła choroba skóry i kości występująca endemicznie w niektórych rejonach tropikalnych, przenoszona głównie przez kontakt skóra do skóry.
• Pinta – choroba skóry powodująca plamiste zmiany pigmentacyjne.
• Bejel (endemic syphilis) – przypomina kiłę, ale przenosi się w warunkach socjoekonomicznych sprzyjających ścisłemu kontaktowi i jest typowy dla niektórych regionów świata.

Objawy i stadia kiły

Kiła ma charakter wieloetapowy:

• Kiła pierwotna: po okresie wylęgania (zwykle 3 tygodnie, zakres 10–90 dni) pojawia się pojedynczy lub kilka twardych, bezbolesnych wrzodów (czyraki, tzw. wrzód twardy) w miejscu zakażenia (narządy płciowe, odbytnica, jama ustna). Towarzyszy powiększenie okolicznych węzłów chłonnych.
• Kiła wtórna: po kilku tygodniach do miesięcy mogą wystąpić wysypki skórne (często obejmujące dłonie i podeszwy stóp), owrzodzenia błon śluzowych, powiększenie węzłów chłonnych, gorączka, bóle mięśniowe i objawy ogólne. Objawy te mogą ustąpić samoistnie, ale zakażenie pozostaje.
• Kiła utajona (latentna): bezobjawowy okres trwający miesiące lub lata; zakażeni są serologicznie dodatni, ale nie mają objawów klinicznych.
• Kiła późna (niespecyficzna/tercjalna): może wystąpić po latach nieleczonego zakażenia i obejmuje zmiany skórne, gumy (gummata), zajęcie układu kostno-stawowego, a także uszkodzenie narządów wewnętrznych.
• Kiła układu nerwowego (neurosyfilis): możliwe w każdym stadium; objawy obejmują zapalenie opon, udary, zaburzenia poznawcze, neuropatie i postępującą porażenną chorobę tabes dorsalis.
• Kiła wrodzona: transmisja przez łożysko grozi ciężkimi wadami wrodzonymi, poronieniem lub śmiercią noworodka; wczesna i skuteczna diagnostyka w ciąży jest kluczowa.

Diagnostyka

• Badania bezpośrednie: mikroskopia ciemnego pola z wysięku z wrzodu (wykrywa krętki) lub metody molekularne (PCR) w miejscach zmian.
• Testy serologiczne: testy nieswoiste (VDRL, RPR) używane do przesiewu i monitorowania przebiegu leczenia (spadek mian świadczy o skuteczności) oraz testy swoiste (FTA-ABS, TPPA) potwierdzające zakażenie.
• Badania płynu mózgowo‑rdzeniowego: w podejrzeniu neurosyfilisu wykonuje się badanie CSF (VDRL w CSF, OB, pleocytoza, podwyższony poziom białka).

Leczenie

Penicylina pozostaje lekiem z wyboru. Standardowe schematy to:

• Kiła wczesna (pierwotna, wtórna, wczesna utajona): pojedyncza dawka benzathine penicillinum G 2,4 mln j.m. i.m.
• Kiła późna (utajona późna lub o nieznanej długości trwania): benzathine penicillinum G 2,4 mln j.m. i.m. co tydzień przez 3 tygodnie (łącznie 3 dawki).
• Neurosyfilis: penicylina G w infuzji dożylnej (np. 18–24 mln j.m. na dobę w dawkach podzielonych co 4 godz. przez 10–14 dni); w przypadku podejrzenia neurosyfilisu konieczne jest leczenie dożylne.
• Kiła w ciąży: każda ciężarna z potwierdzonym zakażeniem powinna otrzymać penicylinę — przy uczuleniu stosuje się odczulenie i leczenie penicyliną, ponieważ alternatywy są mniej skuteczne w zapobieganiu kiły wrodzonej.

W przypadku alergii na penicylinę u osób niebędących w ciąży stosuje się alternatywnie doxycyklinę 100 mg p.o. 2×/dobę przez 14 dni (dla wczesnej kiły) lub przez 28 dni w kiły późnej, jeśli jest to akceptowalne; cefalosporyny (np. ceftriakson) bywają używane i mają udokumentowaną skuteczność w niektórych schematach (np. ceftriakson 1 g i.m./i.v. przez 10–14 dni), lecz wybór zależy od lokalnych wytycznych i oporności. Antybiotyk z grupy cefalosporyn trzeciej generacji, jak ceftriakson, może być równie skuteczny jak leczenie penicyliną w wybranych sytuacjach.

Należy pamiętać o możliwym reakcji Jarisha‑Herxheimera — ostre pogorszenie objawów (gorączka, bóle mięśni, nasilenie zmian skórnych) w ciągu pierwszych 24 godzin po rozpoczęciu leczenia, będące wynikiem masowego rozpadu krętków; zwykle mija samoistnie.

Zapobieganie i kontrola

• Profilaktyka: edukacja seksualna, stosowanie prezerwatyw (zmniejszają ryzyko, choć nie eliminują go całkowicie, zwłaszcza przy zmianach poza obszarem przykrytym prezerwatywą), ograniczenie liczby partnerów, regularne badania przesiewowe u osób aktywnych seksualnie.
• Diagnostyka w ciąży: rutynowe badania przesiewowe w pierwszej wizycie prenatalnej i powtórzenie w okresach ryzyka; wczesne leczenie zapobiega kiły wrodzonej.
• Śledzenie kontaktów: identyfikacja i leczenie partnerów seksualnych jest kluczowa dla przerwania łańcucha zakażeń.

Oporność na antybiotyki i uwagi epidemiologiczne

Chociaż penicylina pozostaje skuteczna wobec Treponema pallidum, pojawiają się doniesienia o oporności na inne leki (np. mutacje związane z opornością na azytromycynę). Cytując wcześniejszą uwagę: Penicylina jest nadal skuteczna, ale potencjał tego spirocheta do rozwinięcia dodatkowej oporności na antybiotyki może poważnie zagrozić leczeniu i kontroli kiły. Dlatego monitorowanie oporności, stosowanie właściwych schematów leczenia i przestrzeganie zaleceń epidemiologicznych pozostają istotne.

Podsumowanie

Treponema pallidum to wewnątrzkomórkowy, spiralny patogen odpowiedzialny głównie za kiłę — chorobę o złożonych stadiach klinicznych, wymagającą odpowiedniej diagnostyki i leczenia. Wczesne wykrycie i leczenie penicyliną zapobiega powikłaniom, w tym kiły wrodzonej. Profilaktyka, testowanie osób z ryzykiem oraz leczenie partnerów są kluczowe dla kontroli rozprzestrzeniania się choroby.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest Treponema pallidum?

P: Jaka jest najczęstsza choroba wywoływana przez Treponema pallidum?

P: Jak leczy się kiłę?

P: Jaki jest potencjalny problem związany ze stosowaniem penicyliny w leczeniu kiły?

P: Czy rozwinęła się antybiotykooporność na penicylinę stosowaną w leczeniu kiły?

P: Co to jest ceftriakson?

P: Jaki jest potencjał ceftriaksonu w leczeniu kiły?

Szukaj według litery