Józef Stalin urodził się jako Ioseb Besarionis dze Jughashvili w Gori, Gruzja, Imperium Rosyjskim (18 grudnia 1878 – 5 marca 1953). Był gruzińskim rewolucjonistą i politykiem, który stopniowo stał się najważniejszą postacią w państwie bolszewickim, a następnie w kierownictwie Związku Radzieckiego. Od 1922 roku pełnił funkcję sekretarza generalnego KC RKP(b)/WKP(b), a po śmierci Władimira Lenina przejął władzę, eliminując politycznych rywali (między innymi Lewa Trockiego) i konsolidując władzę do końca życia. Jego autorytarne metody rządzenia i charakterystyczna polityka gospodarczo-społeczna zostały w historiografii określone jako stalinizm.

Wczesne lata i droga do władzy

Stalin pochodził z ubogiej rodziny; w młodości studiował w seminarium teologicznym w Tbilisi, gdzie zetknął się z myślą rewolucyjną. Po okresie działalności konspiracyjnej, więzień i zesłań, zyskał pozycję w aparacie partyjnym dzięki pracy organizacyjnej i sieci patronackiej. Jako sekretarz organizacyjny partii (od 1922) kontrolował obsadę stanowisk partyjnych, co umożliwiło mu stopniowe wyeliminowanie przeciwników politycznych i przejęcie faktycznej władzy po 1924 roku, zakończone ostatecznie na przełomie lat 1920/1930.

Rządy i polityka wewnętrzna

Rządy Stalina charakteryzowały się gwałtowną industrializacją, centralizacją władzy i brutalnym tłumieniem oporu. Wybrane elementy polityki wewnętrznej:

  • Planowanie gospodarcze: Wprowadzenie planów pięcioletnich (pierwszy plan rozpoczął się w 1928 r.) miało na celu szybkie uprzemysłowienie kraju, rozwój ciężkiego przemysłu i militarne umocnienie państwa.
  • Kołchozy i kolektywizacja: Przymusowa kolektywizacja rolnictwa (od końca lat 20.) i dekulakizacja doprowadziły do oporu chłopów, deportacji i masowych strat w produkcji rolnej, co w latach 1932–1933 spowodowało klęski głodu w wielu regionach, w tym szczególnie dotkniętą Ukrainę (Holodomor) oraz rejonach południowo-zachodnich.
  • Represje i Wielka Czystka: W latach 1936–1938 miały miejsce masowe czystki w partii, armii, aparacie państwowym i społeczeństwie — procesy pokazowe, aresztowania, egzekucje i wysyłki do obozów pracy (Gulag). Szacunki strat ludzkich związanych z represjami, przymusową kolektywizacją i głodem wahają się w różnych badaniach od kilku do kilkunastu milionów ofiar.
  • Kult jednostki: Rozbudowany kult osobisty Stalina, kontrola propagandy i mediów oraz monopoli partii i policji politycznej (NKWD) umacniały jego pozycję.

Polityka zagraniczna i II wojna światowa

W polityce zagranicznej Stalin prowadził politykę zabezpieczania interesów ZSRR i rozszerzania stref wpływów. W sierpniu 1939 roku Związek Radziecki zawarł z III Rzeszą pakt o nieagresji (pakt Ribbentrop–Mołotow) z tajnymi protokołami dzielącymi strefy wpływów w Europie Wschodniej. W konsekwencji, Stalin najechał na Polskę 17 września 1939 roku, działając w praktyce wspólnie z Niemcami w podziale przedwojennego terytorium RP.

Początkowo stosunki z Niemcami miały charakter nieagresji, lecz po ataku Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 roku (operacja Barbarossa) Stalin poprowadził kraj do obrony i stał się jednym z przywódców alianckiej koalicji walczącej z państwami Osi. Wojna na froncie wschodnim była wyjątkowo krwawa; ZSRR poniósł ogromne straty, a jednocześnie to działania Armii Czerwonej doprowadziły do wypchnięcia wojsk niemieckich na zachód.

Okres powojenny i wpływ na Europę

Po zakończeniu II wojny światowej Stalin umacniał stanowiska ZSRR w Europie Środkowo-Wschodniej. W wyniku operacji wojskowych, negocjacji i presji sowieckiej powstała sieć satelickich, jednopartyjnych państw komunistycznych w krajach satelitarnych, obejmująca m.in. Polskę, Czechosłowację, Węgry, Rumunię i Bułgarię. Podziały te przyczyniły się do powstania tzw. Żelaznej Kurtyny i początku zimnej wojny między ZSRR a zachodnimi mocarstwami. W części Niemiec (NRD) powstał zależny od ZSRR rząd socjalistyczny.

Śmierć i ocena

Stalin zmarł 5 marca 1953 roku. Jego śmierć zakończyła okres bezwzględnej, osobistej dominacji. W kolejnych latach, zwłaszcza po referacie Nikity Chruszczowa w 1956 roku, rozpoczął się proces częściowej destalinizacji — odsłanianie zbrodni okresu stalinowskiego, ograniczanie kultu jednostki i pewne reformy. Ocena jego rządów pozostaje złożona: z jednej strony przekształcenie ZSRR w potężne państwo przemysłowe i zwycięstwo nad nazizmem, z drugiej — gigantyczne koszty ludzkie, represje, łamanie praw człowieka i długotrwałe polityczne konsekwencje dla krajów Europy Środkowo-Wschodniej.