Józef Stalin (1878–1953) – biografia, rządy i stalinizm w ZSRR
Biografia Józefa Stalina (1878–1953): droga od gruzińskiego rewolucjonisty do przywódcy ZSRR, rządy, stalinizm, polityka, wojna i wpływ na Europę Wschodnią.
Józef Stalin urodził się jako Ioseb Besarionis dze Jughashvili w Gori, Gruzja, Imperium Rosyjskim (18 grudnia 1878 – 5 marca 1953). Był gruzińskim rewolucjonistą i politykiem, który stopniowo stał się najważniejszą postacią w państwie bolszewickim, a następnie w kierownictwie Związku Radzieckiego. Od 1922 roku pełnił funkcję sekretarza generalnego KC RKP(b)/WKP(b), a po śmierci Władimira Lenina przejął władzę, eliminując politycznych rywali (między innymi Lewa Trockiego) i konsolidując władzę do końca życia. Jego autorytarne metody rządzenia i charakterystyczna polityka gospodarczo-społeczna zostały w historiografii określone jako stalinizm.
Wczesne lata i droga do władzy
Stalin pochodził z ubogiej rodziny; w młodości studiował w seminarium teologicznym w Tbilisi, gdzie zetknął się z myślą rewolucyjną. Po okresie działalności konspiracyjnej, więzień i zesłań, zyskał pozycję w aparacie partyjnym dzięki pracy organizacyjnej i sieci patronackiej. Jako sekretarz organizacyjny partii (od 1922) kontrolował obsadę stanowisk partyjnych, co umożliwiło mu stopniowe wyeliminowanie przeciwników politycznych i przejęcie faktycznej władzy po 1924 roku, zakończone ostatecznie na przełomie lat 1920/1930.
Rządy i polityka wewnętrzna
Rządy Stalina charakteryzowały się gwałtowną industrializacją, centralizacją władzy i brutalnym tłumieniem oporu. Wybrane elementy polityki wewnętrznej:
- Planowanie gospodarcze: Wprowadzenie planów pięcioletnich (pierwszy plan rozpoczął się w 1928 r.) miało na celu szybkie uprzemysłowienie kraju, rozwój ciężkiego przemysłu i militarne umocnienie państwa.
- Kołchozy i kolektywizacja: Przymusowa kolektywizacja rolnictwa (od końca lat 20.) i dekulakizacja doprowadziły do oporu chłopów, deportacji i masowych strat w produkcji rolnej, co w latach 1932–1933 spowodowało klęski głodu w wielu regionach, w tym szczególnie dotkniętą Ukrainę (Holodomor) oraz rejonach południowo-zachodnich.
- Represje i Wielka Czystka: W latach 1936–1938 miały miejsce masowe czystki w partii, armii, aparacie państwowym i społeczeństwie — procesy pokazowe, aresztowania, egzekucje i wysyłki do obozów pracy (Gulag). Szacunki strat ludzkich związanych z represjami, przymusową kolektywizacją i głodem wahają się w różnych badaniach od kilku do kilkunastu milionów ofiar.
- Kult jednostki: Rozbudowany kult osobisty Stalina, kontrola propagandy i mediów oraz monopoli partii i policji politycznej (NKWD) umacniały jego pozycję.
Polityka zagraniczna i II wojna światowa
W polityce zagranicznej Stalin prowadził politykę zabezpieczania interesów ZSRR i rozszerzania stref wpływów. W sierpniu 1939 roku Związek Radziecki zawarł z III Rzeszą pakt o nieagresji (pakt Ribbentrop–Mołotow) z tajnymi protokołami dzielącymi strefy wpływów w Europie Wschodniej. W konsekwencji, Stalin najechał na Polskę 17 września 1939 roku, działając w praktyce wspólnie z Niemcami w podziale przedwojennego terytorium RP.
Początkowo stosunki z Niemcami miały charakter nieagresji, lecz po ataku Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 roku (operacja Barbarossa) Stalin poprowadził kraj do obrony i stał się jednym z przywódców alianckiej koalicji walczącej z państwami Osi. Wojna na froncie wschodnim była wyjątkowo krwawa; ZSRR poniósł ogromne straty, a jednocześnie to działania Armii Czerwonej doprowadziły do wypchnięcia wojsk niemieckich na zachód.
Okres powojenny i wpływ na Europę
Po zakończeniu II wojny światowej Stalin umacniał stanowiska ZSRR w Europie Środkowo-Wschodniej. W wyniku operacji wojskowych, negocjacji i presji sowieckiej powstała sieć satelickich, jednopartyjnych państw komunistycznych w krajach satelitarnych, obejmująca m.in. Polskę, Czechosłowację, Węgry, Rumunię i Bułgarię. Podziały te przyczyniły się do powstania tzw. Żelaznej Kurtyny i początku zimnej wojny między ZSRR a zachodnimi mocarstwami. W części Niemiec (NRD) powstał zależny od ZSRR rząd socjalistyczny.
Śmierć i ocena
Stalin zmarł 5 marca 1953 roku. Jego śmierć zakończyła okres bezwzględnej, osobistej dominacji. W kolejnych latach, zwłaszcza po referacie Nikity Chruszczowa w 1956 roku, rozpoczął się proces częściowej destalinizacji — odsłanianie zbrodni okresu stalinowskiego, ograniczanie kultu jednostki i pewne reformy. Ocena jego rządów pozostaje złożona: z jednej strony przekształcenie ZSRR w potężne państwo przemysłowe i zwycięstwo nad nazizmem, z drugiej — gigantyczne koszty ludzkie, represje, łamanie praw człowieka i długotrwałe polityczne konsekwencje dla krajów Europy Środkowo-Wschodniej.
Nazwisko Stalina
Stalin urodził się jako Ioseb Besarionis dzе Jughashvili lub Iosif Dżugaszwili. Zaczął nazywać siebie "Stalinem" w 1912 roku.
- Po rosyjsku:́сиф́́_Bисссариович - Iosif Wissarionowicz Stalin, urodzony w Dzhugaszwileim, w języku rosyjskim: Джугашвили.
- W języku gruzińskim: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილიი - Ioseb Jughashvili
- Joseph Stalin
Wczesne życie
Ioseb Wissarionowicz Dżugaszwili urodził się w małym jednopokojowym domu w Gori w Gruzji. Jego ojciec robił i naprawiał buty. Jego ojciec często był pijany i bił żonę i syna aż do śmierci w walce w 1890 roku. Józef w młodości miał ospę. To pozostawiło bliznę na jego twarzy. Później często zmieniał zdjęcia, aby ukryć blizny. Jego lewe ramię też było krótsze z powodu wypadku. Kształcił się w szkole kościelnej w Gori. Stalin uczył się być księdzem w seminarium duchownym (szkoła dla księży) w Tbilisi. Był aktywnym studentem czytającym wiele książek, zwłaszcza tych, na które seminarium nie zezwalało. Wśród nich były książki Karola Marksa. W 1898 roku wstąpił do grupy marksistowskiej, Mesame Dasi, czyli Grupy Trzeciej.
Rewolucyjny
Rzucił szkołę w 1899 roku i dostał pracę w Instytucie Fizycznym w Tbilisi. Dołączył do grup, które próbowały rozpocząć rewolucję w celu usunięcia cara. Chcieli innego rodzaju rządu. Policja napadła na jego dom w 1901 roku podczas polowania na ludzi, którzy sprzeciwiali się rządowi. Stalin uciekł, ale ukrył się, więc policja nie mogła go znaleźć. Organizował działania antyrządowe, takie jak marsze majowe i protesty. Został bolszewikiem. Popierał gwałtowną rewolucję, nie popierał Meneszewików. W kwietniu 1902 r. złapała go tajna policja i wygnała bez procesu na Syberię. Mieszkał we wsi Novaya Uda.
Wkrótce uciekł z Syberii. Doprowadziło to do wielu późniejszych twierdzeń, że był policyjnym szpiegiem. Aresztowanie innego bolszewika, Stephana Shaumyana, rywala Stalina, zwiększyło te przekonania. Pod koniec 1905 roku pojechał na spotkanie w Finlandii i spotkał się z Władimirem Iljiczem Leninem. Lenin nie był tym, czego oczekiwał Stalin. W ciągu następnych dziesięciu lat rząd kilkakrotnie aresztował i wypędził Stalina. Zwiększyło to jego władzę w partii bolszewickiej i w 1912 r. został wybrany do Komitetu Centralnego tej partii. Został awansowany na stanowisko w Petersburgu.
Sekretarz
Stalin był członkiem partii bolszewickiej, ale niewiele zrobił w czasie Rewolucji Rosyjskiej 1917 roku. Pisał i redagował Pravdę, gazetę partyjną. W partii komunistycznej pełnił szereg funkcji organizacyjnych. W 1922 roku został sekretarzem generalnym. Potrafił dawać pracę osobom, które lubił w Partii Komunistycznej. Ci zwolennicy pomogli mu zostać liderem po śmierci Władimira Lenina w 1924 roku.
Żywność i rolnictwo
Stalin próbował kolektywizować gospodarstwa. Kolektywizacja oznaczała odebranie ziemi właścicielom wszystkich gospodarstw i przyłączenie jej do dużych gospodarstw prowadzonych przez rząd. Komunistyczni urzędnicy następnie pozwolili rolnikom pracować na nowych farmach i powiedzieli im, aby przekazali zbiory rządowi.
Kolektywizacja nie działała dobrze. Był głód 1932-33, w którym zginęły miliony. Ponieważ rolnikom nie płacono dużo pieniędzy, a cokolwiek wyrosło, trafiło do państwa, robotnicy nie starali się jak mogli. Najlepsi rolnicy pracowali na bardzo małych kawałkach ziemi przekazywanej chłopom, aby uprawiali to, co im się podobało. Na tych kawałkach ziemi, rolnicy mogli zachować to, co uprawiali. W 1938 roku te części ziemi stanowiły 4% sowieckiej ziemi uprawnej. Uprawiali oni jednak 20% jej produkcji.
W latach 1946-1947 był drugi wielki głód w Związku Radzieckim. Warunki te spowodowane były suszą, a jeszcze bardziej zniszczeniem spowodowanym przez II wojnę światową. Zbiory zbóż w 1946 roku wyniosły 39,6 mln ton, co stanowiło zaledwie 40% plonów w 1940 roku.
Masowe egzekucje
Aby wyeliminować "wrogów klasy robotniczej", Stalin ustanowił "Wielką Czystkę". W latach 1934-1939 uwięziono ponad milion osób i rozstrzelano co najmniej 700 tysięcy. Wśród rozstrzelanych znalazła się większość generałów Armii Czerwonej, których Stalin uznał za zagrożenie dla swojego panowania. Osłabiło to znacznie armię w pierwszych miesiącach ofensywy Wehrmachtu na Związek Radziecki w 1941 roku.
II wojna światowa
Stalin współpracował z niemieckim nazistowskim przywódcą Adolfem Hitlerem. Hitler jednak nienawidził komunizmu. Po najeździe i zneutralizowaniu Francji, Niemcy zaatakowały Związek Radziecki. Po inwazji na Barbarossę, ZSRR rozpoczął współpracę z zachodnimi aliantami w celu pokonania Niemiec. W końcu Niemcy przegrały, ale ZSRR miał więcej ofiar niż jakikolwiek inny kraj w czasie wojny.
Po zakończeniu II wojny światowej wojska sowieckie zajęły wiele krajów Europy, m.in. Polskę, Czechosłowację, Węgry i część Niemiec. Narzuciły one tym krajom marksizm i leninizm. Czyniono to wbrew życzeniom i protestom rządów amerykańskich i brytyjskich.
Stalin w dalszym ciągu rządził Związkiem Radzieckim, aż do jego śmierci. Zmilitaryzował również Rosję, skupiając czas i energię kraju na broni, pojazdach i siłach zbrojnych.
Stalin zmarł 5 marca 1953 roku. Oficjalnie mówiono, że to z powodu udaru. Jednak w 2003 roku grupa rosyjskich i amerykańskich historyków stwierdziła, że Stalin został otruty silną trucizną na szczury warfarynę, prawdopodobnie przez ludzi, którzy przejęli władzę po śmierci Stalina. Prowadzeni przez Ławrentija Beria, byli to Wiaczesław Mołotow i Gieorgij Malenkow. Nikita Kruszczow później rozpoczął proces zwany "De-stalinizacją", który oznaczał rozbiórkę większości systemu politycznego, który stworzył Stalin. Stalin został potępiony jako tyran. Po przechytrzeniu i pokonaniu rywali, Kruszczow ustanowił osobistą kontrolę nad rządem porównywalną do kontroli Stalina, nawet jeśli nigdy nie posunął się tak daleko, mordując miliony ludzi.
Stalin jest kontrowersyjną postacią w historii. Wielu historyków postrzega go jako bezwzględnego dyktatora, choć inni chwalą go jako ojca państwa sowieckiego. Jest krytykowany za swoją rolę w Hołodomorze. W ostatnim sondażu w Rosji (2008) wymieniono go jako trzecią najpopularniejszą osobę w historii Rosji. W 2006 roku w sondażu stwierdzono, że prawie połowa dorosłych ludzi w Rosji uważała Józefa Stalina za dobrego człowieka.
1941 Propagandowy portret wojenny Stalina
Powiązane strony
Pytania i odpowiedzi
P: Kim był Józef Wissarionowicz Stalin?
O: Józef Wissarionowicz Stalin był gruzińskim politykiem, który został przywódcą Związku Radzieckiego od 1922 roku do swojej śmierci w 1953 roku.
P: Co zastąpiło Władimira Lenina na stanowisku przywódcy Związku Radzieckiego?
O: Stalin zastąpił Włodzimierza Lenina na stanowisku przywódcy Związku Radzieckiego.
P: Jaki typ rządu stworzył Stalin?
A: Stalin stworzył formę rządu, którą później nazwano stalinizmem.
P: Kiedy najechał na Polskę?
A: Najechał na Polskę 18 września 1939 roku.
P: Jak zareagował na inwazję Niemiec na Związek Radziecki?
O: Poprowadził krwawą wojnę przeciwko Niemcom, znaną jako operacja Barbarossa, po ich inwazji na Związek Radziecki.
P: Co się stało po zakończeniu II wojny światowej?
O: Po zakończeniu II wojny światowej Stalin uzyskał kontrolę nad całą Europą Wschodnią, w tym nad częścią Niemiec, i utworzył szereg lojalnych marksistowsko-leninowskich państw jednopartyjnych, rozszerzając swoją władzę i określając pozycję Związku Radzieckiego jako supermocarstwa.
P: Jak nazywał się jego sposób myślenia?
O: Jego sposób myślenia nazywano marksizmem-leninizmem.
Przeszukaj encyklopedię