Cesarstwo Rosyjskie, zwane również Rosją Cesarską, było krajem, który rozciągał się zarówno w Europie, jak i w Azji. Formalny początek Cesarstwa datuje się na 1721 rok, kiedy to ogłosił je Piotr I z Rosji. Wcześniej państwo to wywodziło się z Księstwa Moskiewskiego i z tytułu carów (tsarów) rozwijało się przez wieki, scalając obszary wokół Moskwy i ekspandując w głąb Eurazji. Dynastia Romanowa panowała od początku XVII wieku aż do upadku monarchii w XX wieku.

Ustrój i struktura państwa

Była to monarchia absolutna rządzona przez cesarzy (często nazywanych carami), którzy uważali, że posiadają boskie prawo królów do sprawowania władzy nad poddanymi. W praktyce car miał szerokie prerogatywy wykonawcze, ustawodawcze i sądownicze. Oficjalnie system ten określano też jako carska władza.

W XIX wieku Rosja była podzielona administracyjnie na gubernie (gubernije) i okręgi, a w niektórych regionach funkcjonowały szczególne formy autonomii (na przykład Finlandia, Królestwo Polskie po kongresie wiedeńskim miało ograniczoną autonomię do późniejszych procesów rusyfikacji). Stolica państwa do 1918 r. była w Sankt Petersburgu (przemianowanym w 1914 r. na Petrogrod).

Dane demograficzne i kulturowe

W 1914 r. Imperium Rosyjskie zajmowało powierzchnię około 21 799 825 km². W 1897 r. liczyło 128 200 000 mieszkańców (rok 1897). Językiem administracji i elit był, zgodnie z przepisami, językiem urzędowym — język rosyjski, jednak w obrębie imperium funkcjonowało wiele języków i kultur. Oficjalną religią dominującą była Cerkiew Prawosławna (Prawosławna), która odgrywała ważną rolę w legitymizacji władzy carskiej.

Gospodarka i społeczeństwo

Cesarstwo było wielonarodowe i wielokulturowe. Społeczeństwo miało silną strukturę stanową: na szczycie stała szlachta i urzędnicy, następnie mieszczanie oraz duża masa chłopstwa. Do połowy XIX wieku dominującą formą gospodarowania na wsi było poddaństwo: chłopi przywiązani do ziemi i zależni od właścicieli. W 1861 roku reformy Aleksandra II znosiły pańszczyznę (Emancypacja chłopów), co było jednym z ważniejszych przełomów społeczno-gospodarczych, choć reformy nie rozwiązały wszystkich problemów biedy i nierówności.

W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku nasilała się industrializacja: rozwijały się przemysł ciężki, kopalnictwo, tekstylia i kolej (najsłynniejszym projektem była linia Kolei Transsyberyjskiej). Mimo to większość ludności nadal utrzymywała się z rolnictwa, a urbanizacja i rozwój klasy robotniczej doprowadziły do społecznych napięć.

Polityka wewnętrzna i reforma konstytucyjna

Cesarstwo było prowadzone przez cara, który miał szeroką kontrolę nad państwem. W tym absolutnej monarchii tylko car mógł tworzyć i uchylać prawa. Kluczowym momentem kryzysu politycznego była rewolucja 1905 roku, po której car nadał nową konstytucję i zgodził się na utworzenie Dumy – częściowo wybieranego zgromadzenia przedstawicielskiego (parlamentem). Reforma ta jednak nie zakończyła napięć politycznych: car nadal zachował duże uprawnienia wykonawcze, a system polityczny pozostał daleki od pełnej reprezentatywności.

Polityka zagraniczna i konflikty

Cesarstwo Rosyjskie było wielką potęgą i jednym z największych imperiów swojej epoki. Jego polityka ekspansji obejmowała m.in. aneksję terytoriów nad Bałtykiem, na Kaukazie, w Azji Środkowej oraz rozwój osadnictwa na Syberii aż do Pacyfiku. W XIX wieku Rosja brała udział w wojnach napoleońskich i w konflikcie krymskim (1853–1856), który ujawnił słabości armii i administracji. Porażka w wojnie z Japonią (1904–1905) zwiększyła niezadowolenie wewnętrzne.

W 1914 r. Rosja wkroczyła do I wojny światowej po stronie Ententy. Konflikt przyniósł ogromne straty ludzkie i gospodarcze oraz pogłębił chaos polityczny, co przyspieszyło upadek monarchii w 1917 roku.

Kultura i nauka

Cesarstwo Rosyjskie miało bogate życie kulturalne i intelektualne. Literatura rosyjska tej epoki (m.in. dzieła Lwa Tołstoja, Fiodora Dostojewskiego), muzyka (np. Piotr Czajkowski), malarstwo i rozwój nauki (m.in. prace Mendelejewa i innych uczonych) miały duży wpływ na europejskie i światowe dziedzictwo kulturowe. Równocześnie rozwijała się rosyjska myśl polityczna i krytyczna (inteligencja), która odegrała ważną rolę w przemianach społecznych.

Upadek i dziedzictwo

W wyniku narastających kryzysów wojennych, gospodarczego załamania i protestów społecznych, w marcu 1917 roku, po Rewolucji Rosyjskiej, car abdykował, a formalnie państwo zostało proklamowane republiką. Okres przejściowy i dalsze wydarzenia rewolucyjne (w tym przewrót bolszewicki w październiku 1917 r.) doprowadziły do rozpadu Cesarstwa i ostatecznej likwidacji carskiej władzy. Skutkiem była długa wojna domowa i w 1922 r. utworzenie Związku Radzieckiego.

Kluczowe dane

  • Powierzchnia (1914): około 21 799 825 km²
  • Ludność (spis 1897): 128 200 000
  • Język urzędowy: język rosyjski
  • Dominująca religia: Cerkiew Prawosławna (Prawosławna)
  • Ustrój: monarchia absolutna z carem na czele
  • Dynastia: Romanowa
  • Stolica (do 1918): Sankt Petersburg (Petrogród)
  • Waluta: rubel

Cesarstwo Rosyjskie pozostawiło złożone dziedzictwo: wielkie osiągnięcia kulturalne i naukowe oraz spuściznę polityczną i społeczną, której konsekwencje odczuwalne były na długo po jego upadku.