Bojar był członkiem szlachty rządzącej w średniowiecznej Rosji i niektórych innych krajach słowiańskich, takich jak Bułgaria. Termin ten oznaczał przede wszystkim wysoko urodzonego ziemianina i dostojnika, który dysponował znacznym wpływem politycznym i wojskowym. Bojarzy wywodzili się często z rodów książęcych lub z dawnych lokalnych elit; ich pozycja kształtowała się od czasów rozbicia dzielnicowego do centralizacji w Moskwie.
Rola polityczna i sądowa
Bojarzy zajmowali najważniejsze stanowiska w armii i zarządzali dużymi majątkami ziemskimi. Spotykali się w grupie zwanej dumą — kolegialnym organie doradczym, który udzielał rad panującemu księciu lub, w późniejszych czasach, carowi. Duma pełniła funkcje doradcze, decydowała o obsadzie urzędów i mogła wpływać na politykę wewnętrzną i zagraniczną. W praktyce bojarzy sprawowali też sądownictwo lokalne i nadzorowali pobór podatków oraz obowiązki wojskowe w swoich posiadłościach.
Gospodarka i pozycja społeczna
W XIII i XIV wieku bojarzy byli bogatymi właścicielami ziemskimi — ich majątki obejmowały wsie z zależnymi chłopami. Część ich bogactwa pochodziła z własności ziemskiej, część z praw sądowych i świadczeń od ludności. Jako warstwa uprzywilejowana mieli dostęp do stanowisk państwowych, zwolnienia od pewnych podatków i wpływ na lokalne elity. W praktyce ich władza bywała zarówno feudalna (przypominała właściwości votczin), jak i powiązana z pełnioną służbą na rzecz księcia.
Struktura i życie codzienne
W Moskwie od XV do XVII wieku stanowili oni ściśle związaną arystokrację. Istniało około 200 rodzin bojarskich. Ich przodkowie byli dawnymi książętami, moskiewskimi rodami bojarskimi lub zagranicznymi arystokratami. W odróżnieniu od zachodnioeuropejskiego pojęcia szlachty, pozycja bojarska była silnie związana z pełnionymi funkcjami i tradycją dworską. Wiele rodzin kultywowało specyficzny styl życia: patronat nad cerkwią, życie dworskie, suto urządzone posiadłości. Jednocześnie istniały stereotypy dotyczące obyczajów — części bojarów przypisywano m.in. małe zainteresowanie edukacją (niewielu umiało czytać), konserwatyzm i niechęć wobec obcych wpływów — choć istniały też wyjątki: niektórzy bojarzy byli mecenasami kultury, fundatorami cerkwi i szkołami monastycznymi.
Konflikty i zmiany — droga do utraty wpływów
Relacja między bojarami a władzą książęcą była zmienna — od współpracy po ostry konflikt. W okresach osłabienia władzy centralnej bojarzy potrafili wzmacniać swoją niezależność, a w innych momentach książęta dążyli do ograniczenia ich wpływów. Przykładowo reformy Iwana IV i wprowadzenie opriczniny w XVI wieku osłabiły tradycyjne rody bojarskie. Wydarzenia takie jak okres bezkrólewia (tzw. Wielka Smuta) ukazały zarówno możliwości, jak i słabości bojarów w polityce dynastycznej.
Upadek pozycji i reformy
W XVII wieku zaczęli oni tracić władzę na rzecz centralizującego się państwa moskiewskiego oraz rosnącej roli urzędników dworskich i wojskowych podporządkowanych carowi. Na początku XVIII wieku car Piotr Wielki przeprowadził szerokie reformy modernizacyjne: ograniczył znaczenie tradycyjnej bojarzyzny, wprowadził zasady awansu służbowego zależnego od meritum i lojalności wobec państwa oraz w praktyce zniósł stary tytuł bojara, zastępując go nową służbową arystokracją i systemem stopni (m.in. poprzez wprowadzenie Tabeli Rang). Dzięki temu szlachta rosyjska przekształciła się z klasy ugruntowanej genealogicznie w warstwę zależną od państwowej służby.
Dziedzictwo
Bojarzy pozostawili po sobie trwałe ślady w kulturze, architekturze (fundacje cerkiewne, eleganckie siedziby), administracji i tradycji politycznej Rosji. Ich historia ilustruje przemiany od feudalnej mozaiki księstw do scentralizowanego caratu i ostatecznie do nowoczesnego państwa absolutnego, w którym status zależał od służby państwowej, a nie tylko od pochodzenia.
W skrócie: bojarzy to wysoko urodzona warstwa ziemiańska i polityczna w średniowiecznej i wczesnonowożytnej Rosji, pełniąca funkcje wojskowe, administracyjne i sądowe; stopniowo utracili władzę w wyniku centralizacji i reform, a ich tytuł został zniesiony na początku XVIII wieku.
