Średniowiecze — definicja i dzieje Europy (476–1492)

Średniowiecze: definicja i dzieje Europy (476–1492) — od upadku Rzymu przez czasy feudalne, Karola Wielkiego po odkrycia geograficzne. Przejdź przez tysiąc lat historii.

Średniowiecze to okres trwający około tysiąca lat w historii Europy, zwykle datowany od upadku Zachodniego Cesarstwa Rzymskiego (około roku 476) do początku wielkich wypraw i przemian końca XV wieku (przybycie Krzysztofa Kolumba do Nowego Świata w 1492 roku). Nazwa „średniowiecze” (łac. medium aevum) podkreśla, że jest to okres pośredni między starożytnością klasyczną a wczesną nowożytnością. W literaturze spotyka się też określenia takie jak „Ciemne Wieki” (zwłaszcza w odniesieniu do bardzo wczesnego okresu, z powodu utraty części osiągnięć technicznych i administracyjnych Cesarstwa Rzymskiego) oraz „Wiek Wiary” (z uwagi na dominującą rolę Kościoła chrześcijańskiego i pojawienie się islamu). Termin „ciemne wieki” jest dziś traktowany ostrożniej i odnosi się zwykle tylko do najwcześniejszej fazy (ok. 476–800), kiedy dostęp do źródeł pisanych był ograniczony i wiele klasycznych tekstów było mniej znanych.

Charakterystyka ogólna

Okres ten był czasem głębokich przemian społecznych, politycznych i gospodarczych. Upadek Cesarstwa Rzymskiego i napływ ludów germańskich oraz innych grup spowodowały rozpad dawnej infrastruktury miejskiej, zakłócenia handlu i spadek demograficzny w niektórych regionach. Jednocześnie rozwijały się nowe formy organizacji społecznej i politycznej, z których najważniejszym był feudalizm — system zależności ziemskiej łączący wokół warstwy rycerskiej, duchowieństwa i poddanych.

Podziały chronologiczne

Historycy zwykle dzielą średniowiecze na trzy główne fazy:

• Wczesne średniowiecze (ok. 476–1000) — okres po upadku Zachodniego Cesarstwa Rzymskiego, masowych migracji, tworzenia się nowych królestw germańskich oraz umacniania się chrześcijaństwa. To czas działalności klasztorów, które przechowywały i kopiowały teksty antyczne oraz prowadziły podstawową edukację. Ważnym wydarzeniem było ukoronowanie Karola Wielkiego na cesarza (rok 800) — akt, który przyczynił się do odrodzenia instytucji państwowej i promocji reform kulturalnych i administracyjnych.
• Wysokie średniowiecze (ok. 1000–1300) — okres rozwoju demograficznego, intensywnego wzrostu gospodarczego, rozkwitu miast, odrodzenia handlu i powstania uniwersytetów. Pojawiły się potężne struktury państwowe i samorządowe, rozwijały się zakony (np. benedyktyni, franciszkanie, dominikanie), rozrastały się ośrodki kulturalne i architektura romańska, a następnie gotycka. W tym okresie odbyły się też wyprawy krzyżowe, które miały znaczenie religijne, militarne i gospodarcze.
• Późne średniowiecze (ok. 1300–1492) — czas kryzysów: kataklizmem była Dżuma Czarna (ok. 1347–1351), która zdziesiątkowała ludność Europy. Trwałe konflikty, jak wojna stuletnia, kryzysy demograficzne i ekonomiczne oraz upadek niektórych instytucji feudalnych, prowadziły do przemian politycznych i społecznych. Jednocześnie nastąpił rozwój techniki (m.in. druk ruchomymi czcionkami), odnowienie zainteresowania nauką i kulturą oraz przygotowanie gruntu pod epokę nowożytną — w tym wyprawy odkrywcze zakończone podróżą Krzysztofa Kolumba w 1492 roku.

Religia, kultura i nauka

Kościół katolicki był centralną instytucją życia społecznego i kulturalnego: organizował edukację, opiekę charytatywną, prawo kanoniczne i rytuały religijne. Klasztory i katedry stały się ośrodkami kopiowania rękopisów, zachowania antycznej wiedzy i tworzenia nowych tekstów. W kontaktach z chrześcijańskim Wschodem (Bizancjum) i światem islamskim do Europy napłynęły tłumaczenia dzieł filozoficznych, medycznych i matematycznych, co przyczyniło się do stopniowego ożywienia myśli naukowej.

W średniowieczu rozwijały się także:

• architektura (romańska i gotycka) oraz sztuka sakralna,
• system szkół katedralnych i pierwsze uniwersytety,
• scholastyka — próby pogodzenia filozofii arystotelesowskiej z doktryną chrześcijańską (m.in. dzieła myślicieli takich jak Tomasz z Akwinu),
• literatura w językach narodowych powstająca obok łacińskiej tradycji pisanej.

Gospodarka i społeczeństwo

Gospodarka opierała się głównie na rolnictwie; jednak od XI–XII wieku doszło do rewolucji rolniczej (np. wprowadzenie trójpolówki, lepszy sprzęt, młyny wodne i wiatrowe), co zwiększyło wydajność i populację. Odrodzenie handlu i powstawanie miast tworzyły warunki dla rozwoju rzemiosła i klas mieszczańskich — cech i organizacji kupieckich. Stopniowe powstawanie silniejszych monarchii centralnych oraz rozwój prawa i administracji przygotowywały grunt pod nowoczesne państwa.

Wydarzenia i zjawiska o kluczowym znaczeniu

• Upadek Zachodniego Cesarstwa Rzymskiego (ok. 476) i migracje ludów barbarzyńskich.
• Ukoronowanie Karola Wielkiego na cesarza (800) — początki odrodzenia politycznego i kulturalnego.
• Wyprawy krzyżowe (od 1095) — wpływ na kontakty z Bliskim Wschodem, wymianę kulturalną i handlową.
• Podpisanie Wielkiej Karty Swobód (Magna Carta, 1215) — przejawy ograniczania władzy monarszej.
• Dżuma Czarna (ok. 1347–1351) — gigantyczna utrata ludności i trwałe skutki społeczne oraz gospodarcze.
• Wojna stuletnia i konflikty wewnętrzne prowadzące do przebudowy struktur politycznych.
• Upadek Konstantynopola (1453), rozwój druku i początki wielkich odkryć geograficznych — przejście ku nowożytności.

Przemiany polityczne w Europie

W czasie średniowiecza z dawnej jedności terytorialnej zachodniego Rzymu wyłoniły się liczne królestwa i państwa, które stopniowo przekształcały się w trwałe organizmy polityczne. Wśród państw, których zalążki i rozwój przypadają na średniowiecze, wymienia się m.in.: Anglię, Szkocję, Francję (wywodzącą się ze sfery Franków), Węgry, Hiszpanię, Portugalię, Polskę, Litwę, Danię i Norwegię. Procesy państwowotwórcze obejmowały konsolidację władzy książąt i królów, kształtowanie granic oraz tworzenie aparatu administracyjnego i prawnego.

Podsumowanie

Średniowiecze nie jest okresem jednorodnym ani wyłącznie „ciemnym”. To czas przemian — od rozpadu antycznych form życia społecznego po stopniowe tworzenie nowych instytucji politycznych, gospodarczych i kulturalnych, które przygotowały Europę do epoki nowożytnej. Wiele elementów średniowiecznej cywilizacji (systemy prawne, uniwersytety, miasta, tradycje artystyczne i religijne) miało długotrwały wpływ na dalszy rozwój kontynentu.

Bizancjum: Druga strona Rzymu

Tymczasem pozostałości Wschodniego Rzymu stały się Cesarstwem Bizantyjskim, które zostało założone przez cesarza rzymskiego Konstantyna w 330 r., a także posiadało stolicę o nazwie Konstantynopol. Cesarstwo bizantyjskie kontrolowało Azję Mniejszą i Afrykę Północną, a czasami południową Hiszpanię i południowe Włochy, ale jego ziemie były powoli zjadane przez wrogów takich jak Turcy i Frankowie.

Jako miasto murowane na półwyspie Konstantynopol był trudny do zaatakowania. Turcy osmańscy ostatecznie zajęli Konstantynopol w 1453 roku. Nazwali miasto dzisiejszą nazwą, Stambuł. Upadek Konstantynopola nazywany jest czasem końcem średniowiecza.

Oblężenie Konstantynopola ukazane jest w XV-wiecznym rękopisie (Chronique de Charles VII).

Handel azjatycki i dżuma bubańska

W średniowieczu handel między krajami stał się znacznie bardziej powszechny. Przeważnie odbywał się on na bliskowschodnim / azjatyckim szlaku handlowym znanym jako Jedwabny Szlak. Arabowie pełnili rolę pośredników w handlu międzynarodowym. Handel w tym czasie opierał się na tym, jak cenny był ten przedmiot. Przedmioty o wyższej wartości i niskiej wadze podróżowały najdalej (złoto, jedwab itp.), a przedmioty cięższe i mniej warte podróżowały głównie na krótkich dystansach. Żywność, na przykład, podróżowała głównie w obrębie kilku wsi.

W okresie wysokiego średniowiecza bogactwo zaczęło powracać, a konsumenci ponownie zaczęli domagać się luksusów. Jedwab, porcelana, przyprawy, kadzidło, złoto i klejnoty, wszystko to przemierzało tysiące mil przez pustynie, góry i równiny. Szkło było z kolei importowane z Europy do Azji.

Handel został kilkakrotnie znacznie przerwany podczas wypraw krzyżowych (1095-1291) z powodu wojen między muzułmanami i chrześcijanami, a także z powodu inwazji mongolskich, a później z powodu czarnej dżumy. Uważa się, że Mongołowie przywieźli ze sobą dżumę z Azji, a w latach 1347-1351 zniszczyli ludność świata. Prawie jedna trzecia ludności świata została w tym czasie zabita przez dżumę, chociaż Amerykanie w ogóle nie byli dotknięci tą chorobą.

Buddyzm w średniowieczu

Buddyzm jest religią nieteistyczną (innymi słowy, buddyści nie wierzą w boga), która jest oparta na filozofii. Zaczęło się w Indiach, ale obecnie prawie w całości nie istnieje w tym obszarze. Muzułmańscy najeźdźcy w Indiach wypędzili ten system wierzeń, mniej więcej zmuszając buddyzm do ucieczki na Wschód (gdzie ostatecznie silnie zakorzenił się w Chinach).

Cesarstwo Mongolskie i eksploracja Chin

W średniowieczu Mongołowie stworzyli największe sąsiednie imperium na świecie, kontrolując dużą część Azji, Bliskiego Wschodu i dalekiej Europy Wschodniej. Imperium Mongołów było tak duże i potężne, że jego siła narzucała to, co później nazwano Pax Mongolica, podobnie jak rzymska Pax Romana (pax to łacina oznaczająca pokój). Bez wojny wewnątrz Imperium Mongolskiego; handel międzynarodowy i dyplomacja na Jedwabnym Szlaku znacznie się rozszerzyły.

Przywódca Mongołów Genghis Khan zbudował imperium, które było tak duże, że rozpadło się pod własnym ciężarem (podobnie jak Aleksander Wielki) około czasu śmierci Chana w 1227 roku. Dawne imperium Mongołów zostało podzielone na cztery części, dzięki czemu Chińczycy ponownie stali się dominującą siłą na Dalekim Wschodzie. Później Chińczycy ponownie przejęli kontrolę nad północnymi Chinami pod panowaniem dynastii Yuan.

Około 1405 roku, chiński admirał imieniem Zheng udał się na zwiedzanie świata. Jego flota składająca się z 300 "statków skarbowych" eksplorowała wielkie obszary świata wschodniego i była wielokrotnie większa od tego, co zbudowali Europejczycy. (Statek Zheng He Treasure był szerszy niż statek Columbus "Santa Maria" był długi).

Malowanie Donii i Jelckamy walczących o wolność swojego ludu. Obraz jest nazywany: "Dapperheid van Grote Pier", co oznacza: "Odwaga Greate Pyr".

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest średniowiecze?

P: Jak wczesne średniowiecze było postrzegane przez dawnych uczonych?

P: Co się stało z Europą po upadku Cesarstwa Rzymskiego?

P: Kto został cesarzem Rzymian w 800 roku?

P: Jakie były niektóre konsekwencje życia w tym okresie?

Szukaj według litery