Islam (/ˈɪslɑːm/; po arabsku: ٱلْإِسْلَام, zromanizowany: al-Islām, [alʔɪsˈlaːm] ( posłuchaj)) jest monoteistyczną religią Abrahama. Podstawową księgą islamu jest Koran, który muzułmanie uważają za objawione słowo Boga. Wyznawcy islamu nazywają się muzułmanami (od arabskiego słowa oznaczającego „poddany Bogu”) i wierzą, że Koran został objawiony Mahometowi przez anioła Jibrila. Ponadto muzułmanie uważają, że Mahomet pełnił rolę proroka i posłańca Boga. W praktyce wiele wskazówek dotyczących życia i obrzędów pochodzi także z przekazów o czynach i wypowiedziach Proroka, zwanych hadith (raportów o tym, co Muhammad nauczał).
Muzułmanie wierzą, że przed Mahometem Bóg wysyłał proroków do różnych ludów i pokoleń. Wśród nich wymienia się postaci znane także z tradycji żydowsko‑chrześcijańskiej: proroka Adama, proroka Noego (Noe), proroka Abrahama (Ibrahima), proroka Mojżesza (Musę) oraz proroka Jezusa (Isę). Według islamu wszyscy ci prorocy głosili podstawowe przesłanie o jedności Boga (tawhīd). Muzułmanie wierzą także, że różne społeczności odchodziły od tego przesłania wskutek wpływu zła i pokusy, określanej często jako działanie Szatana (arab. Szajtan). Koran, napisany po arabsku, jest uważany przez muzułmanów za zachowaną i ostateczną wiadomość Boga dla ludzkości aż do dnia sądu.
Główne zasady wiary i praktyki
W islamie rozróżnia się podstawowe elementy wiary (tzw. artykuły wiary) oraz obowiązki praktyczne. Do kluczowych przekonań należą m.in.: istnienie jednego Boga (Allah), wiara w proroków, w księgi objawione (w tym Koran), w anioły, w przeznaczenie (qadar) oraz w życie pozagrobowe i sąd ostateczny. Natomiast podstawowe praktyki religijne tradycyjnie sprowadza się do pięciu filarów islamu:
- Szahada – wyznanie wiary: „Nie ma boga prócz Allaha, a Mahomet jest Jego posłańcem”.
- Salat – modlitwa pięć razy dziennie, skierowana w stronę Mekki.
- Zakat – obowiązkowa jałmużna na rzecz ubogich i potrzebujących.
- Sawm – post w miesiącu Ramadan.
- Hadżdż – pielgrzymka do Mekki, którą przynajmniej raz w życiu powinien odbyć każdy muzułmanin posiadający do tego środki i zdrowie.
Koran i inne źródła prawa
Koran jest centralnym tekstem wiary; stanowi zarówno źródło doktryny, jak i wskazania dotyczące życia społecznego i moralności. Oprócz Koranu istotne są hadith – zbiory przekazów o słowach i czynach Proroka. Na ich podstawie rozwinięto tradycję prawno‑teologiczną (szariat) oraz szkoły prawne (madhhab) określające praktyczne rozwiązania w kwestiach rytualnych, rodzinnych, gospodarczych i karnych. Interpretacja prawa i jego stosowanie różnią się w zależności od kraju, szkoły prawnej i epoki.
Podziały w islamie
Większość muzułmanów należy do jednej z dwóch głównych gałęzi: sunnizmu (około 75–90% wszystkich muzułmanów) oraz szyizmu (około 10–20%). Różnice między nimi dotyczą przede wszystkim kwestii przywództwa po śmierci Proroka, autorytetu religijnego oraz pewnych praktyk rytualnych i teologicznych. Poza tym istnieje wiele mniejszych nurtów i wspólnot, np. sufizm (mistyka islamska), a w niektórych krajach rozwinęły się unikalne tradycje, jak np. alewici w Turcji. Różnorodność ta obejmuje także lokalne zwyczaje, szkoły prawne oraz interpretacje teologiczne.
Demografia i rozmieszczenie
Islam jest drugą co do wielkości religią na świecie – według szacunków wyznaje go około 1,75 miliarda ludzi, co stanowi około 24% światowej populacji. Religia ta jest szczególnie rozpowszechniona na Bliskim Wschodzie, w Azji Południowej (m.in. Pakistan, Indie, Bangladesz), w Azji Południowo‑Wschodniej (m.in. Indonezja — kraj z największą liczbą muzułmanów), w Afryce Północnej i subsaharyjskiej. W Europie liczba muzułmanów rośnie, zarówno wskutek migracji, jak i wyższych wskaźników urodzeń w niektórych społecznościach.
Rytuały, święta i życie wspólnotowe
Ważne obrzędy to wspomniana modlitwa (salat), ramadan (miejsce postu i refleksji), święta religijne: Id al‑Fitr (zakończenie Ramadanu) oraz Id al‑Adha (święto ofiary związane z hadżdżem). Życie religijne często skupia się wokół meczetu, który pełni funkcję miejsca modlitwy, nauki i spotkań wspólnotowych. W wielu społecznościach znaczącą rolę odgrywają lokalni uczniowie religijni, imamowie oraz różne organizacje charytatywne.
Prawo religijne a społeczeństwo
Szariat stanowi zbiór zasad i norm wyprowadzanych z Koranu i tradycji prorockiej. W praktyce jego znaczenie i zakres regulacji różnią się znacznie: w niektórych krajach elementy szariatu są częścią systemu prawnego (szczególnie w prawie rodzinnym), w innych występują głównie jako norma religijna regulująca życie osobiste. Debata o miejscu prawa religijnego w państwie, o prawach człowieka i równości płci oraz o interpretacji tekstów religijnych jest jednym z istotnych tematów współczesnego świata islamskiego.
Różnorodność i współczesne wyzwania
Islam nie jest jednorodny: istnieją znaczne różnice kulturowe, prawne i teologiczne między różnymi regionami i grupami. Współcześnie społeczności muzułmańskie stawiają czoła wyzwaniom takim jak modernizacja, urbanizacja, konflikty polityczne, migracje, dialog międzykulturowy i relacje z państwami świeckimi. Również wewnętrzny pluralizm interpretacyjny sprawia, że oblicze islamu w XXI wieku jest bardzo zróżnicowane.
Podsumowując, islam to wielowarstwowa tradycja religijna i społeczna o długiej historii, obejmująca zarówno centralne teksty i praktyki, jak i różnorodne interpretacje i formy wyrazu w różnych częściach świata.
