Język perski (farsi, dari, tadżyk) — zasięg, dialekty i warianty
Język perski (farsi, dari, tajiki): zasięg, dialekty, warianty, wpływy regionalne i wzajemna zrozumiałość między Iranem, Afganistanem i Tadżykistanem.
Perski (znany także jako farsi, dari czy tadżyk) należy do indoeuropejskiej rodziny języków, w gałęzi irańskiej. Jest językiem urzędowym w Iranie, Afganistanie i Tadżykistanie. Używa go łącznie kilkadziesiąt milionów osób jako języka pierwszego lub drugiego — poza trzema krajami oficjalnymi spotykany jest też w Pakistanie, Uzbekistanie, Azerbejdżanie i innych państwach regionu, a także wśród imigrantów z Azji Środkowej w Rosji. Do 2006 roku język perski był również nauczany jako drugi język w szkołach w Pakistanie. Znaczna część zasięgu ma historyczne podłoże — wiele z tych obszarów było niegdyś częścią różnych formacji imperium perskiego.
Zasięg i status
W każdym z trzech państw, gdzie perski ma status urzędowy, funkcjonuje jako język administracji, edukacji i mediów, choć pod różnymi nazwami i w nieco różnych standardach. W Iranie zwykle mówi się o Farsi, w Afganistanie oficjalnie używa się nazwy Dari (obok paszto), zaś w Tadżykistanie spotyka się formę Tajiki w lokalnym piśmie i oficjalnych dokumentach. Mimo różnic standardowych komunikacja ustna między mieszkańcami tych krajów jest na ogół możliwa bez większych trudności.
Warianty, dialekty i różnice
Perski obejmuje wiele dialektów regionalnych — od dialektów zachodnioirańskich (np. teherański) po wschodnie odmiany używane w Afganistanie i sąsiadujących rejonach. W praktyce wyróżnia się trzy główne standardy językowe:
- Farsi (Iran) — standard używany w Teheranie i mediach irańskich;
- Dari (Afganistan) — oficjalny wariant afgański, zachowujący nieco archaiczne cechy wymowy i słownictwo;
- Tadżycki (Tajik) — standard w Tadżykistanie, który pod wpływem politycznym i kulturalnym ZSRR jest zapisywany głównie pismem cyrylickim i zawiera liczne zapożyczenia z języka rosyjskiego Tadżykistanu.
Różnice dotyczą przede wszystkim wymowy (np. realizacja niektórych samogłosek i spółgłosek), słownictwa (regionalne i zapożyczenia) oraz pewnych konstrukcji leksykalno-stylistycznych. Mimo to teksty literackie i formalne pozostają w dużej mierze wzajemnie zrozumiałe.
Pismo i zapisy
W Iranie i Afganistanie perski tradycyjnie używa zmodyfikowanego alfabetu arabskiego, wzbogaconego o litery takie jak پ, چ, ژ, گ. W Tadżykistanie, na skutek decyzji radzieckich w XX wieku, przyjęto alfabet cyrylicki (istnieją też propozycje i użycie alfabetu łacińskiego w niektórych środowiskach). Różnice piśmienne utrudniają czytanie tekstów między krajami, choć przy odpowiednim przeszkoleniu przejście między systemami zapisu jest możliwe.
Wpływy językowe
Historia i kontakty kulturowe sprawiły, że perski jest bogaty w zapożyczenia. Po islamizacji regionu silny wpływ miała leksyka arabska (religia, nauka, administracja). W późniejszych czasach pojawiły się zapożyczenia z języków sąsiednich i europejskich — w Iranie w XIX–XX wieku wielu terminów zaczerpnięto z francuskiego, współcześnie też z angielskiego; w Tadżykistanie widoczne są wpływy rosyjskiego Tadżykistanu.
Historia i kultura
Nowoperski (znany też jako perski literacki) ukształtował się po VIII–IX wieku i stał się jednym z głównych języków kultury w Azji Środkowej i na subkontynencie indyjskim. Bogata tradycja literacka obejmuje takie postaci jak Ferdowsi (epos Szahname), Hafez, Saadi, Rumi i wielu innych, których twórczość miała ogromny wpływ na literaturę i język regionu.
Komunikacja i nauka
Dla osób uczących się perskiego ważne jest określenie celu — czy chce się komunikować głównie z mieszkańcami Iranu, Afganistanu czy Tadżykistanu — ponieważ to determinuje wybór standardu i pisma. W praktyce opanowanie jednego standardu ułatwia naukę pozostałych, a media i migracje sprzyjają wzajemnemu poznawaniu się wariantów.
Podsumowując, perski to język o długiej historii, bogatej literaturze i szerokim zasięgu geograficznym, obejmujący wiele dialektów i wariantów (Farsi, Dari, Tajiki w ), które łączy wspólna struktura i wzajemna zrozumiałość, mimo lokalnych różnic w słownictwie, wymowie i piśmie.
Alfabet
Alfabet perski składa się z następujących liter:
ا ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن و هیی
Alfabet perski używany w Iranie i Afganistanie jest podobny do alfabetu arabskiego, ale ponieważ perski należy do innej rodziny niż arabski, słownictwo i gramatyka są zupełnie inne. Od lat 30-tych XX wieku, w krajach należących do Związku Radzieckiego, takich jak Tadżykistan i Uzbekistan, język perski jest zapisywany cyrylicą, podobnie jak rosyjski. Wszyscy Persowie posługują się alfabetem arabskim.
Historia
Perski to bardzo stary język, a lingwiści używają nazw dla trzech różnych wersji języka perskiego, które były używane w trzech różnych czasach. Staroperski był używany w pierwszym imperium perskim, pod rządami królów Achemenidów, w tym Cyrusa i DariuszaWielkiego. Imperium to istniało od VI wieku p.n.e. do podboju Aleksandra Wielkiego. Drugie imperium perskie było rządzone przez królów sasanidzkich od II w. n.e. do muzułmańskiego podboju Iranu przez Arabów w VII w. Mówiono w nim językiem średnioperskim, czyli pahlavi.
Język nowoperski lub współczesny perski jest używany do dziś i został po raz pierwszy spisany w IX wieku, za czasów Imperium Samanidów, które było pierwszym muzułmańskim królestwem perskim i znajdowało się w Azji Środkowej. Najwcześniejszymi pisarzami języka nowoperskiego byli poeci tacy jak Rudaki i Ferdowsi, którzy napisali epos, bardzo długi poemat, zwany Szahname, tłumaczony jako Księga Królów w języku angielskim. Zawiera on mity i historyczne opowieści z okresu przed podbojem Persji przez Arabów.
Wielu innych słynnych pisarzy języka perskiego również było poetami, na przykład Saadi, Hafez, Rumi. Język perski był bardzo ważny dla literatury. Po arabskim był drugim najbardziej rozpowszechnionym językiem pisanym w krajach muzułmańskich, zwłaszcza na Wschodzie.
Przykładowa strona
| من پارسی هستم و کتاب دارم. |
| Jestem Persem i mam książkę. |
Powiązane strony
- Dari (wschodni perski)
- Język tadżycki
Pytania i odpowiedzi
P: Czym jest język perski?
O: Perski to język zachodnioirański, zwany także farsi.
P: W jakich krajach perski jest językiem urzędowym?
O: Perski jest językiem urzędowym w Iranie, Afganistanie i Tadżykistanie.
P: W jakich innych krajach mówi się po persku?
O: Językiem perskim posługuje się także wiele osób w Pakistanie, Uzbekistanie, Azerbejdżanie oraz imigranci z Azji Środkowej w Rosji.
P: Czy perski był nauczany jako drugi język w szkołach w Pakistanie?
O: Tak, perski był nauczany jako drugi język w szkołach w Pakistanie do 2006 roku.
P: Jakie są różne nazwy języka perskiego w różnych krajach?
O: Perski jest oficjalnie nazywany farsi w Iranie, dari i farsi w Afganistanie i tadżycki w Tadżykistanie.
P: Czy istnieje wiele dialektów języka perskiego?
O: Tak, język perski ma wiele dialektów.
P: Jakie języki obce miały wpływ na język perski?
O: Język perski zawiera słowa z języka francuskiego w Iranie i wiele słów z języka rosyjskiego w Tadżykistanie.
Przeszukaj encyklopedię