Renesans to okres w historii Europy rozpoczynający się około 1400 roku i następujący po okresie średniowiecza. Trwał zasadniczo do końca XVI wieku, choć granice chronologiczne i geograficzne bywają różnie określane.

"Renesans" to francuskie słowo oznaczające odrodzenie. Okres ten nazywany jest tak dlatego, że ludzie zaczęli na nowo interesować się kulturą i wiedzą czasów starożytnych, w szczególności tradycją intelektualną starożytnej Grecji i Rzymu. W centrum zainteresowań znalazły się teksty klasyczne, języki starożytne, sztuka, filozofia oraz idea człowieka jako jednostki samodzielnie poznającej i kształtującej świat. Z tego powodu renesans bywa uznawany za początek "epoki nowożytnej".

W okresie renesansu działało wielu znanych artystów, liczni pisarze i filozofowie. Rozwijały się matematyka oraz różne nauki ścisłe, a jednostka osiągająca biegłość w wielu dziedzinach bywa określana jako "człowiek renesansu". Najsłynniejszym przykładem takiej postaci jest Leonardo da Vinci, który był malarzem, naukowcem, muzykiem i filozofem — jednocześnie praktykiem i teoretykiem różnych dziedzin.

Cechy i idee renesansu

  • Humanizm — zwrócenie uwagi na człowieka, studia nad tekstami klasycznymi, kształcenie elity intelektualnej.
  • Antyczne wzory — inspiracja sztuką i architekturą starożytnej Grecji i Rzymu (proporcje, porządki architektoniczne, motywy dekoracyjne).
  • Indywidualizm i realizm — zainteresowanie psychologią postaci, portretem, oddaniem ludzkich emocji i szczegółów rzeczywistych.
  • Racjonalizm i eksperyment — rozwój metod obserwacji, anatomii, badań przyrodniczych oraz matematyzacja nauki.
  • Rozwój druku — upowszechnienie wiedzy dzięki wynalezieniu druku i większej dostępności ksiąg.

Sztuka

Sztuka renesansu wprowadziła istotne innowacje techniczne i estetyczne. W malarstwie rozwinięto malarstwo perspektywiczne (perspektywa linearna), techniki światłocienia (chiaroscuro) i sfumato, dzięki którym uzyskiwano większą głębię i realizm obrazów. Rzeźba i malarstwo dążyły do idealizacji formy ludzkiej, ale równocześnie do wiernego odwzorowania anatomii. Do najważniejszych mistrzów tego okresu należą m.in. Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Rafael, Donatello, Sandro Botticelli czy Tycjan. W rzeźbie i malarstwie pojawiły się też nowe tematy świeckie — portret, scena mitologiczna, pejzaż jako tło kompozycji.

Architektura

Architektura renesansowa odwoływała się do porządków klasycznych: kolumny, łuki, kopuły i proporcje zaczerpnięte ze starożytności. Ważnymi innowatorami byli Filippo Brunelleschi (m.in. kopuła katedry we Florencji) i Leon Battista Alberti (teoretyk i architekt), którzy kładli nacisk na harmonię i symetrię budowli. Budynki stały się bardziej uporządkowane i mniej masywne niż w gotyku.

Nauka i technika

Renesans to także czas przyspieszonego rozwoju nauk przyrodniczych. Rozpowszechnienie druku ułatwiło wymianę idei i dostęp do tekstów. W anatomii znaczące były prace badaczy takich jak Andreas Vesalius, w astronomii zarysowała się rewolucja heliocentryczna (Mikołaj Kopernik), a w praktyce technicznej rozwijały się inżynieria i kartografia, co związane było z wiekiem odkryć geograficznych. Metoda obserwacji, rysunku i eksperymentu stawała się coraz ważniejsza.

Literatura, język i muzyka

W literaturze renesansowej duże znaczenie miało odrodzenie studiów nad klasykami i rozwój języków narodowych — pisarze tworzyli zarówno po łacinie, jak i w językach miejscowych. We Włoszech przykładem są dzieła Petrarki czy Boccaccia (ich wpływ poprzedza i zapowiada renesansowe idee). W muzyce rozwijały się techniki polifonii; kompozytorzy tworzyli zarówno muzykę liturgiczną, jak i świecką.

Renesans we Włoszech i poza nimi

Renesans rozpoczął się we Włoszech, zwłaszcza w miastach-państwach takich jak Florencja, Rzym czy Wenecja, gdzie bogactwo kupiectwa i mecenat rodzin (np. Medyceusze) sprzyjały sztuce i nauce. We Włoszech czas ten tradycyjnie dzieli się na trzy okresy:

  • wczesny renesans (ok. 1400–1490) — rozwój perspektywy i realizmu, przykłady: Brunelleschi, Donatello, wczesne dzieła Botticellego;
  • Wysoki Renesans (ok. 1490–1527) — apogeum osiągnięć artystycznych i teoretycznych, centralne postacie: Leonardo da Vinci, Rafael, Michał Anioł; rola Rzymu jako centrum artystycznego;
  • późny renesans, który nazywany jest również okresem "manieryzmu" (ok. 1520–1600) — styl bardziej subiektywny, skomplikowane kompozycje i ekspresja, rozwój manierystycznych form.

Poza Włochami renesans przyjmował lokalne formy — w Niderlandach (tzw. renesans północny) popularni byli mistrzowie detalu i realistycznego przedstawienia, tacy jak Jan van Eyck czy Albrecht Dürer, a humanistyczne idee rozwinęły się także w Anglii, Francji, Hiszpanii i państwach niemieckich. Proces przenoszenia idei ułatwiły sieci handlowe, kościół oraz migracje artystów i uczonych.

Wpływ na kulturę i społeczeństwo

Renesans miał długotrwały wpływ na kulturę europejską: przyczynił się do sekularyzacji myślenia, wzrostu znaczenia jednostki i edukacji, rozwoju nauki empirycznej oraz ukształtowania nowoczesnych form sztuki i architektury. Wpłynął także na politykę, handel i ekspansję morską — wiek odkryć geograficznych ściśle łączy się z duchem epoki.

Po okresie manieryzmu nastąpił okres baroku, który od około 1600 r. rozszerzył się również na całą Europę. Poza Włochami trudno powiedzieć, gdzie kończy się okres renesansu, a zaczyna barok, ponieważ przemiany te następowały stopniowo i różniły się regionalnie.