Biblia, znana również jako Biblia Święta, jest grupą religijnych tekstów judaizmu lub chrześcijaństwa. Słowo Biblia pochodzi od greckiego słowa τὰ βιβλία (biblia), które w języku angielskim oznacza "książki", ponieważ jest to wiele książek w jednej książce. Zawiera ona prawa, opowiadania, modlitwy, pieśni i mądre słowa. Wiele tekstów znajduje się zarówno w Biblii hebrajskiej, używanej przez Żydów, jak i w tej chrześcijańskiej. Islamska nazwa dla Biblii to Injil.
Biblia nie jest jednolitą księgą stworzoną w jednym czasie, lecz zbiorem ksiąg napisanych na przestrzeni wielu wieków (od około XII w. p.n.e. do II w. n.e.). Teksty powstały w różnych językach: głównie po hebrajsku i aramejsku (Stary Testament/Tanach) oraz po grecku (głównie Nowy Testament). Różnorodność językowa i historyczna przekłada się na bogactwo stylów literackich: prawo, opowiadanie historyczne, poezja, psalmy, przypowieści, listy i księgi prorockie.
Inspiracja i autorstwo
Rozważając źródło i inspirację dla Biblii, trzeba zobaczyć, co Biblia mówi o sobie. Kilka wersetów Pisma Świętego definiuje źródło, intencje i Autora. 2 Piotra 1:21 mówi: "Żadne proroctwo nie powstało przez akt ludzkiej woli, ale ludzie poruszeni przez Ducha Świętego przemawiali od Boga". Izajasz 55:11 mówi nam, że jest to słowo mocy - "Tak samo będzie z ust moich, nie powróci do Mnie puste, ale osiągnie to, co mi się podoba, i będzie prosperować w rzeczy, dla której go posłałem". Hebrajczyków 4:12 mówi to - "Albowiem Słowo Boże jest żywe i aktywne". Ostrzejsze niż jakikolwiek miecz obosieczny, przenika nawet do podziału duszy i ducha, stawów i szpiku; osądza myśli i postawy serca."
Dla wierzących Biblia jest natchniona przez Boga, choć ludzcy autorzy (prorocy, kapłani, kronikarze, apostołowie) użyli własnego języka, stylu i kontekstu historycznego do przekazania treści. W tradycji badawczej mówi się również o procesie redakcji i przekazywania tekstu — teksty mogły być poprawiane, redagowane i zestawiane w większe jednostki przez społeczności religijne na przestrzeni wieków.
Budowa i gatunki literackie
Mówiąc o Biblii, używa się książki, by mówić o wielu tekstach. Uważa się, że wszystkie teksty, które tworzą książkę, należą do siebie. W większości przypadków ludzie wierzą, że zostały one napisane lub zebrane przez tę samą osobę. Biblia zawiera różne rodzaje takich książek. Niektóre z nich są historią, opowiadają historie Żydów, Jezusa, czy wyznawców Jezusa. Niektóre są zbiorami mądrych powiedzeń. Niektóre są Bożymi rozkazami dla swojego ludu, których oczekuje od nich posłuszeństwa. Niektóre są pieśniami uwielbienia dla Boga. Niektóre są księgi proroctwa, wiadomości od Boga, że dał przez wybranych ludzi zwanych prorokami.
Tradycyjny podział Starego Testamentu (w chrześcijaństwie) obejmuje: Prawo (Torę/Pentateuch), Księgi historyczne, Księgi mądrościowe (np. Hiob, Psalmów, Przysłów) oraz Księgi prorockie. Nowy Testament dzieli się na: Ewangelie, Dzieje Apostolskie, Listy (Paweł i inne listy powszechne) oraz Apokalipsę (Objawienie). Każdy z tych gatunków wymaga innego sposobu czytania i interpretacji — np. psalmy jako modlitwy, apokalipsy jako literatury symbolicznej, a listy jako odpowiadające na konkretne problemy wspólnot.
Kanon — które księgi wchodzą w skład Biblii?
Różne grupy chrześcijan nie zgadzają się, które teksty powinny być zawarte w Biblii. Biblii chrześcijańskiej jest od 66 ksiąg protestanckiego kanonu do 81 ksiąg etiopskiego prawosławia. Kościół katolicki uznaje 73 księgi (w tym księgi deuterokanoniczne), natomiast Kościoły prawosławne i orientalne mają własne, nieco różne wykazy ksiąg kanonicznych. W judaizmie kanon Tanach (Biblia hebrajska) obejmuje księgi odpowiadające większości Starego Testamentu, ale w innej organizacji i bez ksiąg deuterokanonicznych.
Spory o kanon to proces historyczny, a nie jednorazowa decyzja — związany był z praktyką liturgiczną, autorytetem tekstu wśród wspólnot oraz decyzjami lokalnych synodów i kościołów w kolejnych stuleciach.
Rękopisy i teksty źródłowe
Najstarszą zachowaną Biblią chrześcijańską jest Codex Sinaiticus, grecki rękopis z IV wieku naszej ery. Obok niego ważne są m.in. Codex Vaticanus i Codex Alexandrinus. Dla Starego Testamentu kluczowym świadectwem jest Masorecki tekst (Masoretic Text) przekazywany przez żydowskich masoretów; najstarsze kompletne rękopisy hebrajskie pochodzą ze średniowiecza (np. Aleppo Codex, Kodeks Leningradzki z 1008 r.).
Znacznie starsze fragmenty biblijne odkryto wśród Zwojów znad Morza Martwego (Dead Sea Scrolls, I stulecie p.n.e. – I w. n.e.), które pokazały istniejącą wcześniej różnorodność tekstową i potwierdziły starożytne wersje wielu ksiąg. Dla Nowego Testamentu mamy liczne rękopisy greckie i fragmenty papirusowe datowane na I–IV w. n.e., co daje bogaty materiał do krytyki tekstu i ustalania najbliższego oryginałowi brzmienia tekstu.
Tłumaczenia i przekłady
Przekłady Biblii miały ogromne znaczenie dla rozwoju religii i kultury. Ważne przekłady to:
- Septuaginta (LXX) — grecki przekład Biblii hebrajskiej z II–I w. p.n.e., używany szeroko w świecie greckojęzycznym;
- Wulgata — łaciński przekład św. Hieronima z IV–V w., który przez wieki był oficjalnym tekstem Kościoła zachodniego;
- liczne przekłady na języki narodowe od czasów reformacji i wcześniej — w tym przekłady na język polski: Biblia Jakuba Wujka (1599, katolicka), Biblia Gdańska (1632, kalwińsko‑protestancka), a w XX wieku m.in. Biblia Tysiąclecia (1965, katolicka) oraz Biblia Warszawska (1975, protestancka).
Znaczenie religijne, kulturowe i społeczne
Biblia jest podstawowym źródłem doktryny, moralności i praktyk liturgicznych w judaizmie i chrześcijaństwie. Wpływała na prawo, etykę, sztukę, literaturę i edukację w kulturze zachodniej i poza nią. Czytana i interpretowana w różnych tradycjach — jako dosłowny zapis słowa Bożego lub jako tekst wymagający historyczno‑literackiej interpretacji — stanowi punkt odniesienia dla milionów wiernych.
W praktyce religijnej Biblia jest używana w nabożeństwach, modlitwach, katechezie i życiu duchowym. Wspólnoty chrześcijańskie i żydowskie rozwijały sposoby czytania (np. lectio divina w tradycji monastycznej), a współczesne szkoły egzegetyczne łączą tradycyjne podejścia z metodami historyczno‑krytycznymi.
Historia badań i krytyka tekstu
Badania biblijne obejmują filologię, paleografię, archeologię biblijną, historię religii i egzegetykę. Historyczno‑krytyczne metody próbują ustalić daty powstania poszczególnych tekstów, ich autorów, kontekst historyczny i proces redakcji. Archeologia dostarcza materiału pomocnego przy rekonstrukcji realiów opisanych w tekstach, choć relacje między danymi archeologicznymi a narracjami biblijnymi bywają przedmiotem dyskusji.
Kontrowersje i różne sposoby czytania
Biblia bywa przedmiotem debat dotyczących jej interpretacji: dosłowność vs. kontekstualizm, kwestie historyczności opowieści, etyczne treści dawnych praw, a także znaczenie tekstów trudnych i sprzecznych. Różne wspólnoty i szkoły teologiczne udzielają różnych odpowiedzi na te wyzwania, tworząc bogactwo tradycji interpretacyjnych.
Podsumowując, Biblia to złożony i wielowarstwowy zbiór tekstów religijnych, który odgrywa centralną rolę w religijnym życiu milionów ludzi, a jednocześnie pozostaje przedmiotem intensywnych badań naukowych, dyskusji teologicznych i kulturowej refleksji.

