Apokryfa to ogólne określenie na teksty religijne i historyczne, które wchodzą w skład niektórych wersji Biblii, a w innych są pomijane. Nazwa pochodzi z języka starożytnej Grecji — ἀπόκρυφα (apokryfa) — i oznacza „to, co ukryte” lub „rzeczy ukrywane”. Termin jest używany głównie dla pism, które nie zostały włączone do ustalonego kanonu Biblii. Powody wyłączenia bywały różne: niektóre dzieła były znane tylko w wąskich kręgach, inne powstały znacznie później niż księgi kanoniczne albo ich treść i autorstwo budziły wątpliwości.

Apokryfy a deuterokanoniczne

W tradycji protestanckiej określenie „apokryfy” jest najczęściej używane dla tych ksiąg, które nie należą do kanonu Starego Testamentu. Znana Autoryzowana wersja Króla Jakuba (King James Version) historycznie nazywała takie księgi „Apocrypha” i umieszczała je w oddzielnej sekcji. W praktyce cytowania i użycia różnice te są związane z historią kanonu i praktyką liturgiczną różnych wyznań; nie wszystkie tradycje traktują te teksty jednakowo.

Kościół rzymskokatolicki nie używa terminu „apokryfy” w sensie pejoratywnym dla części tych ksiąg — nazywa je deuterokanonicznymi, czyli „drugokanonicznymi”. Oznacza to, że zostały przyjęte do kanonu z pewnym opóźnieniem lub na podstawie innej tradycji tekstowej (głównie greckiej), ale są uznawane za autentyczne i natchnione. W Biblii katolickiej znajdują się one w obrębie Starego Testamentu.

Pochodzenie i historia tekstów

Wiele z ksiąg określanych jako apokryfy zostało napisanych po hebrajsku lub aramejsku, ale zachowało się przede wszystkim w przekładzie greckim (głównie w Septuagincie) — stąd ich silne związki z literaturą hellenistyczno-żydowską. Wczesne chrześcijaństwo wykorzystywało Septuagintę jako tekst Pisma Starego Testamentu, co przyczyniło się do szerokiego rozprzestrzenienia tych ksiąg wśród chrześcijan.

W IV–V wieku tłumacz łaciński św. Hieronim (Vulgata) wskazywał, że niektóre z tych ksiąg nie występują w hebrajskich zbiorach i wyraził względem nich zastrzeżenia, chociaż umieścił je w przekładzie łacińskim. Kanon żydowski utrwalił się w formie 24 ksiąg hebrajskich (różne usystematyzowanie niż u chrześcijan), a ostateczne decyzje chrześcijańskich wspólnot i synodów doprowadziły do rozmaitych list kanonicznych. W XVI wieku Kościół rzymskokatolicki podczas soboru trydenckiego (1546) oficjalnie potwierdził listę ksiąg zawierających również deuterokanoniczne. W okresie Reformacji część protestantów odrzuciła te księgi jako kanoniczne lub umieściła je w oddzielnej sekcji.

Najważniejsze księgi deuterokanoniczne / apokryficzne

Do najczęściej wymienianych ksiąg, które są traktowane jako deuterokanoniczne przez Kościół katolicki (a jako apokryfy przez wielu protestantów), należą m.in.:

  • Tobit
  • Judith
  • Mądrość Syracha (Eklezjastyk)
  • Mądrość Symeona (Mądrość Salomona) — zwykle krótko „Mądrość”
  • Baruch (wraz z „Listem Jeremiasza” jako dodatkiem)
  • 1 i 2 Machabejskie
  • Dodatki do Estery (rozszerzenia narracji zawarte w Septuagincie)
  • Dodatki do Daniela — modlitwa Azariasza i Pieśń Trzech Młodzieńców, opowieść o Susannie oraz „Bel i Smok”

W tradycjach prawosławnych i w niektórych rękopisach występują też inne teksty (np. 3 i 4 Machabejskie, 1 Esdras, Modlitwa Manassesa), których status różni się w zależności od Kościoła.

Apokryfy a pseudepigrafy

Warto odróżnić apokryfy (czyli w tym wypadku księgi o nieuregulowanym lub różnym statusie kanonicznym) od pseudepigrafów — pism przypisywanych fałszywie znanym postaciom biblijnym (np. Księga Henocha, Listy patriarsze). Pseudepigrafy rzadko są uznawane za kanoniczne przez główne tradycje, ale bywają cennym źródłem historycznym i religioznawczym.

Status w różnych tradycjach

  • Kościół katolicki: akceptuje wymienione wyżej księgi jako deuterokanoniczne i włącza je do Starego Testamentu.
  • Protestantyzm: większość Kościołów protestanckich pozostawia te księgi poza kanonem Starego Testamentu; historycznie część protestanckich wydań Biblii (np. niektóre wydania KJV) umieszczała je w oddzielnej sekcji zatytułowanej „Apocrypha”.
  • Kościoły prawosławne: mają zróżnicowane listy ksiąg w zależności od tradycji lokalnej; często akceptują dodatki obecne w Septuagincie i niektóre dodatkowe teksty.

Dlaczego to ma znaczenie?

Kwestia, czy dane pisma są kanoniczne, ma konsekwencje teologiczne, liturgiczne i historyczne. Niektóre deuterokanoniczne fragmenty dostarczają materiału, na którym opierały się późniejsze praktyki religijne (np. modlitwa za zmarłych, fragmenty używane w liturgii) lub argumenty teologiczne (przykładowo 2 Machabejska bywa przywoływana w dyskusjach o modlitwie za zmarłych i pojęciu czyśćca). Nawet jeśli dana tradycja nie uznaje tych ksiąg za kanoniczne, pozostają one ważnym źródłem do badania religijności, moralności i historii okresu międzytestamentalnego oraz wczesnego chrześcijaństwa.

Podsumowanie

Apokryfy (w ujęciu historycznym i eklezjalnym) to grupa ksiąg, których status kanoniczny różni się w zależności od tradycji religijnej. Część z nich Kościół katolicki określa jako deuterokanoniczne i włącza do Starego Testamentu, inne wspólnoty ograniczają się do hebrajskich ksiąg kanonicznych. Ich pochodzenie ma silne związki z przekładem greckim (Septuagintą) i literaturą okresu hellenistycznego; znajomość tych tekstów pomaga lepiej zrozumieć kontekst historyczny, teologiczny i kulturowy rozwijającego się judaizmu i chrześcijaństwa.