Ewangelia Tomasza (lub Ewangelia według Tomasza, koptyjski: p.euaggelion p.kata.cwmas) jest tekstem powstałym w czasach Nowego Testamentu. Uważany jest za apokryf. Został odnaleziony w Nag Hammadi w Egipcie w 1945 roku.

Tekst ma formę kodeksu, oprawionego w tak zwaną dziś oprawę koptyjską. Jest on prawie kompletny. W przeciwieństwie do innych tekstów, nie jest to narracja, ale zbiór powiedzeń i krótkich dialogów przypisywanych Jezusowi. W tekście znajduje się 114 powiedzeń. Większość z nich jest zgodna z innymi Ewangeliami — wiele stanowi paralela do materiału znanego z Ewangelii synoptycznych oraz hipotetycznego Źródła Q — a niektóre mają swoje odpowiedniki w tradycji ustnej. Kilka powiedzeń było nieznanych uczonym przed odnalezieniem kodeksu i zwróciło uwagę na różnorodność wczesnochrześcijańskich tradycji. Żadna z dużych grup chrześcijańskich nie akceptuje Ewangelii Tomasza jako kanonu.

Pochodzenie i rękopis

Ewangelia Tomasza znana jest głównie z rękopisu koptyjskiego odkrytego w bibliotece z Nag Hammadi (Kodeks II). Rękopis jest napisany w dialekcie sahidzkim języka koptyjskiego i zachował się w formie kodeksu — złożonego zbioru kartek zszywanych w oprawę. Odkrycie w 1945 r. stanowiło część większego znaleziska starożytnych tekstów (tzw. Zbiór z Nag Hammadi), które rzuciły nowe światło na literaturę religijną Egiptu z okresu późnej starożytności.

Data, język i autorstwo

  • Język rękopisu: koptyjski (sahidzki), lecz większość badaczy przyjmuje, że oryginał mógł powstać wcześniej w języku greckim i dopiero później zostać przetłumaczony na koptyjski.
  • Data powstania: istnieje spór naukowy. Proponowane datowania mieszczą się zwykle w przedziale od końca I wieku do początku II wieku n.e.; niektórzy badacze wysuwają hipotezy o jeszcze wcześniejszych warstwach ustnej tradycji zawartych w tekście.
  • Autorstwo: tytuł „według Tomasza” odnosi się do przypisania tekstu apostołowi Tomaszowi, lecz większość specjalistów uważa, że tekst nie został napisany przez tego ucznia w sensie historycznym — raczej mamy do czynienia ze zbiorem powiedzeń skomponowanym i redagowanym przez wspólnotę lub kompilatora korzystającego z różnych źródeł.

Treść i charakterystyka literacka

Ewangelia Tomasza jest zbiorem krótkich logiów (powiedzeń), często bez ramy narracyjnej: brak tu opisów życia Jezusa, Pasji, śmierci czy zmartwychwstania, które dominują w kanonicznych ewangeliach. Tekst kładzie nacisk na odsłonięcie prawdy poprzez poznanie (gnosis) — w wielu miejscach pojawiają się motywy wewnętrznego oświecenia, "światła" i konieczności samopoznania jako drogi do zbawienia. To sprawia, że niektórzy badacze widzą w Ewangelii Tomasza elementy, które można powiązać z myślą gnostycką, choć debata trwa i nie wszyscy zgadzają się z jednoznacznym zaklasyfikowaniem go jako tekstu gnostyckiego.

Znaczenie dla badań nad wczesnym chrześcijaństwem

  • Źródło porównawcze: dzięki licznym paralelom z Ewangeliami kanonicznymi tekst pomaga badać wczesne tradycje powiedzeń Jezusa oraz relacje między różnymi znanymi i hipotetycznymi źródłami (np. źródło Q).
  • Różnorodność tradycji: odkrycie Ewangelii Tomasza i innych tekstów z Nag Hammadi zobrazowało większą pluralność przekonań i praktyk wczesnych wspólnot chrześcijańskich, niż sugeruje późniejsza norma kanoniczna.
  • Interpretacje teologiczne: niektóre fragmenty tekstu stanowią wyzwanie dla tradycyjnych, narracyjnych ujęć życia Jezusa, wskazując na alternatywne sposoby rozumienia jego misji i nauczania.

Recepcja i publikacje

Po odkryciu teksty z Nag Hammadi, w tym Ewangelia Tomasza, były stopniowo wydawane i tłumaczone przez badaczy, co uruchomiło intensywną debatę naukową. Przekłady na języki nowożytne oraz komentarze przyczyniły się do popularyzacji tego tekstu poza wąskim gronem specjalistów. Współczesne opracowania analizują zarówno filologię, jak i kontekst historyczno-teologiczny Ewangelii Tomasza.

Odrzucenie kanoniczne

Mimo znaczenia dla badań historycznych i teologicznych, Ewangelia Tomasza nie została włączona do kanonu większości tradycji chrześcijańskich i nie jest uznawana za Pismo Święte przez Kościoły głównego nurtu. Jej wartość jest jednak nieoceniona z punktu widzenia historii religii i rekonstrukcji wczesnochrześcijańskich źródeł.

Podsumowując, Ewangelia Tomasza to kluczowy tekst dla zrozumienia złożoności i bogactwa wczesnego chrześcijaństwa — zbiór 114 powiedzeń, łączących elementy znane z Ewangelii kanonicznych z unikalnymi ujęciami, które skłaniają do refleksji nad tym, jak przekazywano i interpretowano naukę Jezusa w różnych wspólnotach.