Ewangelia Tomasza — definicja, pochodzenie (Nag Hammadi) i znaczenie
Ewangelia Tomasza — odkrycie w Nag Hammadi, geneza i znaczenie apokryficznego zbioru 114 powiedzeń Jezusa. Poznaj historię, tekst i wpływ na chrześcijaństwo.
Ewangelia Tomasza (lub Ewangelia według Tomasza, koptyjski: p.euaggelion p.kata.cwmas) jest tekstem powstałym w czasach Nowego Testamentu. Uważany jest za apokryf. Został odnaleziony w Nag Hammadi w Egipcie w 1945 roku.
Tekst ma formę kodeksu, oprawionego w tak zwaną dziś oprawę koptyjską. Jest on prawie kompletny. W przeciwieństwie do innych tekstów, nie jest to narracja, ale zbiór powiedzeń i krótkich dialogów przypisywanych Jezusowi. W tekście znajduje się 114 powiedzeń. Większość z nich jest zgodna z innymi Ewangeliami — wiele stanowi paralela do materiału znanego z Ewangelii synoptycznych oraz hipotetycznego Źródła Q — a niektóre mają swoje odpowiedniki w tradycji ustnej. Kilka powiedzeń było nieznanych uczonym przed odnalezieniem kodeksu i zwróciło uwagę na różnorodność wczesnochrześcijańskich tradycji. Żadna z dużych grup chrześcijańskich nie akceptuje Ewangelii Tomasza jako kanonu.
Pochodzenie i rękopis
Ewangelia Tomasza znana jest głównie z rękopisu koptyjskiego odkrytego w bibliotece z Nag Hammadi (Kodeks II). Rękopis jest napisany w dialekcie sahidzkim języka koptyjskiego i zachował się w formie kodeksu — złożonego zbioru kartek zszywanych w oprawę. Odkrycie w 1945 r. stanowiło część większego znaleziska starożytnych tekstów (tzw. Zbiór z Nag Hammadi), które rzuciły nowe światło na literaturę religijną Egiptu z okresu późnej starożytności.
Data, język i autorstwo
- Język rękopisu: koptyjski (sahidzki), lecz większość badaczy przyjmuje, że oryginał mógł powstać wcześniej w języku greckim i dopiero później zostać przetłumaczony na koptyjski.
- Data powstania: istnieje spór naukowy. Proponowane datowania mieszczą się zwykle w przedziale od końca I wieku do początku II wieku n.e.; niektórzy badacze wysuwają hipotezy o jeszcze wcześniejszych warstwach ustnej tradycji zawartych w tekście.
- Autorstwo: tytuł „według Tomasza” odnosi się do przypisania tekstu apostołowi Tomaszowi, lecz większość specjalistów uważa, że tekst nie został napisany przez tego ucznia w sensie historycznym — raczej mamy do czynienia ze zbiorem powiedzeń skomponowanym i redagowanym przez wspólnotę lub kompilatora korzystającego z różnych źródeł.
Treść i charakterystyka literacka
Ewangelia Tomasza jest zbiorem krótkich logiów (powiedzeń), często bez ramy narracyjnej: brak tu opisów życia Jezusa, Pasji, śmierci czy zmartwychwstania, które dominują w kanonicznych ewangeliach. Tekst kładzie nacisk na odsłonięcie prawdy poprzez poznanie (gnosis) — w wielu miejscach pojawiają się motywy wewnętrznego oświecenia, "światła" i konieczności samopoznania jako drogi do zbawienia. To sprawia, że niektórzy badacze widzą w Ewangelii Tomasza elementy, które można powiązać z myślą gnostycką, choć debata trwa i nie wszyscy zgadzają się z jednoznacznym zaklasyfikowaniem go jako tekstu gnostyckiego.
Znaczenie dla badań nad wczesnym chrześcijaństwem
- Źródło porównawcze: dzięki licznym paralelom z Ewangeliami kanonicznymi tekst pomaga badać wczesne tradycje powiedzeń Jezusa oraz relacje między różnymi znanymi i hipotetycznymi źródłami (np. źródło Q).
- Różnorodność tradycji: odkrycie Ewangelii Tomasza i innych tekstów z Nag Hammadi zobrazowało większą pluralność przekonań i praktyk wczesnych wspólnot chrześcijańskich, niż sugeruje późniejsza norma kanoniczna.
- Interpretacje teologiczne: niektóre fragmenty tekstu stanowią wyzwanie dla tradycyjnych, narracyjnych ujęć życia Jezusa, wskazując na alternatywne sposoby rozumienia jego misji i nauczania.
Recepcja i publikacje
Po odkryciu teksty z Nag Hammadi, w tym Ewangelia Tomasza, były stopniowo wydawane i tłumaczone przez badaczy, co uruchomiło intensywną debatę naukową. Przekłady na języki nowożytne oraz komentarze przyczyniły się do popularyzacji tego tekstu poza wąskim gronem specjalistów. Współczesne opracowania analizują zarówno filologię, jak i kontekst historyczno-teologiczny Ewangelii Tomasza.
Odrzucenie kanoniczne
Mimo znaczenia dla badań historycznych i teologicznych, Ewangelia Tomasza nie została włączona do kanonu większości tradycji chrześcijańskich i nie jest uznawana za Pismo Święte przez Kościoły głównego nurtu. Jej wartość jest jednak nieoceniona z punktu widzenia historii religii i rekonstrukcji wczesnochrześcijańskich źródeł.
Podsumowując, Ewangelia Tomasza to kluczowy tekst dla zrozumienia złożoności i bogactwa wczesnego chrześcijaństwa — zbiór 114 powiedzeń, łączących elementy znane z Ewangelii kanonicznych z unikalnymi ujęciami, które skłaniają do refleksji nad tym, jak przekazywano i interpretowano naukę Jezusa w różnych wspólnotach.
Pytania i odpowiedzi
P: Czym jest Ewangelia Tomasza?
O: Ewangelia Tomasza to tekst napisany w czasach Nowego Testamentu. Jest uważana za apokryf i ma formę kodeksu, oprawionego w to, co dziś znane jest jako oprawa koptyjska.
P: Kiedy odnaleziono Ewangelię Tomasza?
Ewangelia Tomasza została znaleziona w Nag Hammadi w Egipcie w 1945 roku.
P: Jaka jest treść Ewangelii Tomasza?
Ewangelia Tomasza to zbiór powiedzeń i krótkich dialogów przypisywanych Jezusowi. W tekście znajduje się 114 powiedzeń.
P: Czym Ewangelia Tomasza różni się od innych tekstów?
O: W przeciwieństwie do innych tekstów, Ewangelia Tomasza nie jest narracją, ale raczej zbiorem powiedzeń i krótkich dialogów przypisywanych Jezusowi.
P: Czy powiedzenia zawarte w Ewangelii Tomasza są zgodne z innymi Ewangeliami?
O: Większość powiedzeń zawartych w Ewangelii Tomasza jest zgodna z innymi ewangeliami i można je również znaleźć w jednej z pozostałych ewangelii.
P: Czy w Ewangelii Tomasza były jakieś powiedzenia nieznane wcześniej uczonym?
O: Tak, niektóre powiedzenia w Ewangelii Tomasza były nieznane uczonym przed odnalezieniem kodeksu.
P: Czy Ewangelia Tomasza jest uznawana za kanon przez którąkolwiek z wielkich grup chrześcijańskich?
O: Nie, Ewangelia Tomasza nie jest uznawana za kanon przez żadną z wielkich grup chrześcijańskich.
Przeszukaj encyklopedię