Księgi deuterokanoniczne

Pochodzenie i język

Wiele ksiąg deuterokanonicznych powstało lub zachowało się w okresie hellenistycznym (wiek III–I p.n.e.). Zwykle znamy je z greckich rękopisów i z przekładu Septuaginty, stąd ich obecność w wielu starożytnych edycjach Biblii w języku greckim. Jednocześnie niektóre pozycje mają ślady tekstów semickich lub fragmenty w aramejskim i hebrajskim, co wskazuje na złożony proces redakcyjny i wielojęzyczne kręgi recepcji. Różnice językowe i tradycyjne kryteria kanoniczne przyczyniły się do wyłączenia tych ksiąg z żydowskiego kanonu.

Lista ksiąg często zaliczanych do deuterokanonu

• Księga Tobiasza (Tobit) – opowieść o pobożności i opatrzności, z elementami dydaktycznymi.
• Księga Judyty – narracja o odwadze i zbawieniu Izraela przez kobietę-bohaterkę.
• 1 Księga Machabejska – historia powstania Machabeuszy i walki o świątynię.
• 2 Księga Machabejska – inna wersja i uzupełnienia dotyczące tego samego okresu; zawiera też rozważania teologiczne.
• Księga Barucha wraz z Listem Jeremiasza – teksty przypisywane towarzyszowi proroka Jeremiasza, o charakterze pouczeniowym.
• Księga Mądrości (Mądrość Salomona) – refleksje o mądrości jako darze i o opatrzności Bożej.
• Księga Syracydesa (Eklezjastykus) – zbiór pouczeń etycznych i praktycznych wskazówek moralnych.
• Dodatki do Księgi Daniela i do Księgi Estery – rozbudowane opowieści i modlitwy obecne w tradycji chrześcijańskiej.

Historia kanonu i decyzje kościelne

Wczesne chrześcijaństwo posługiwało się często tekstami Septuaginty, co sprzyjało recepcji ksiąg deuterokanonicznych w liturgii i piśmiennictwie patrystycznym. W starożytności istniały różne wykazy ksiąg uznawanych za kanoniczne; niektóre sobory lokalne i synody zwiększały zakres tekstów akceptowanych w poszczególnych diecezjach. W okresie Reformacji pojawiły się poważne dyskusje nad statusem tych ksiąg: większość nurtów protestanckich nie uznała ich za równorzędne z Pismami hebrajskimi i określiła je mianem Apokryfów, a niekiedy traktowała je jedynie jako pomocne czytanie. Katolicyzm wbrew temu potwierdził ich kanoniczność m.in. na Soborze w Trydencie.

Różnice między tradycjami

Zakres deuterokanonu nie jest identyczny we wszystkich wspólnotach. Kościół rzymskokatolicki oraz większość Kościołów prawosławnych włączyły wymienione księgi do swoich oficjalnych spisów Pisma Świętego, choć poszczególne Kościoły prawosławne wykazują pewne różnice co do niektórych tytułów i ich porządku. Większość protestantów z kolei kwestionuje, czy księgi te są inspirowane w takim samym sensie jak księgi hebrajskie; dlatego często drukuje się je oddzielnie lub umieszcza w dodatkach.

Recepcja teologiczna i praktyczna

Księgi deuterokanoniczne wpłynęły na wewnętrzne formy pobożności, liturgię i niektóre nauki dogmatyczne. Przykładem jest argumentacja za modlitwą za zmarłych, do której przytaczano fragmenty z 2 Księgi Machabejskiej. W tekstach tych znajdują się też opisy życia religijnego i moralności, które wykorzystywano w katechezie i homiletyce. W wielu tradycjach czytania liturgiczne oraz lekcje do brewiarza pochodzą z tych ksiąg, co podkreśla ich praktyczne znaczenie dla życia wspólnoty.

Postawy indywidualne i reformatorzy

W historii Reformacji stanowiska były zróżnicowane. Marcin Luter uznawał wartość dydaktyczną tych tekstów i polecał ich lekturę, choć nie wszystkich stawiał na równi z księgami Starego Testamentu. Z kolei niektórzy reformatorzy, jak John Calvin, byli wobec nich krytyczni; w źródłach historycznych pojawia się też przypisanie im ostrzejszych określeń, które niektórzy wspomniani autorzy przypisywali tym księgom, np. nazywając je w polemikach rzeczami kontrowersyjnymi w kontekście ich kryteriów kanonicznych.

Współczesne spojrzenie naukowe

Badania filologiczne i archeologiczne dostarczyły dodatkowych informacji o pochodzeniu niektórych tekstów, a odkrycia rękopisów i fragmentów w językach semickich zrewidowały proste twierdzenia o ich wyłącznie greckim rodowodzie. Współczesna biblistyka analizuje warsztat literacki, tradycję przekazu i funkcję poszczególnych ksiąg w społecznościach żydowskich i chrześcijańskich okresu międzytestamentalnego. Naukowcy zazwyczaj rozróżniają wartość historyczną, literacką i teologiczną tych dokumentów, jednocześnie unikając jednoznacznych sądów na temat kanoniczności, które zależą od kryteriów wiernych poszczególnych tradycji.

Podsumowanie

Księgi deuterokanoniczne stanowią ważny fragment dziedzictwa religijnego i literackiego starożytnego bliskiego wschodu. Ich zróżnicowana recepcja pokazuje, że pojęcie kanonu jest w istocie wynikiem historycznych procesów, decyzji wspólnot i kryteriów teologicznych. Dla jednych są pełnoprawnym elementem Pisma Świętego, dla innych ważnym materiałem historyczno-religijnym lub literaturą duchową. Czytanie ich z uwagą historyczno-krytyczną i ekumenicznym poszanowaniem tradycji pozwala lepiej zrozumieć rozwój religijności i myśli biblijnej.