Ten artykuł jest poświęcony religii żydowskiej. Więcej informacji o narodzie żydowskim można znaleźć na stronie Żyd.

Judaizm (hebr. יהדות) jest jedną z najstarszych religii monoteistycznych na świecie i zalicza się do tradycji religii abrahamicznych. Jego początki sięgają kilku tysięcy lat wstecz — do postaci i przekazów o patriarchach (Abrahamie, Izaaku, Jakubie) oraz do wydarzeń opisanych w Księgach Mojżeszowych, w tym do zawarcia przymierza między Bogiem a ludem Izraela. Obecnie judaizm wyznaje około 14–15 milionów ludzi, którzy identyfikują się zarówno religijnie, jak i narodowo-kulturowo jako Żydzi. Judaizm jest religią monoteistyczną, opartą na wierze w jednego Boga, a jego nauki i praktyki kładą nacisk na przestrzeganie przykazań, studium Pism i życie wspólnotowe.

Historia

Historia judaizmu obejmuje okres od epoki patriarchów, poprzez wyjście z Egiptu i nadanie Tory (Tradycji) Mojżeszowi, początki państw Izraela (królestwa Izraela i Judy), po zburzenia Świątyni w Jerozolimie, wygnania i rozproszenie (diaspora). Po zniszczeniu Drugiej Świątyni w 70 n.e. centrum życia religijnego przesunęło się z ofiar świątynnych na prawo i studium Tory prowadzone przez rabinów. W tym okresie ukształtowały się tradycje ustne, które później zostały spisane w dziełach takich jak Misznie i Talmudzie. Średniowiecze to rozwój nauki talmudycznej, filozofii i literatury religijnej; nowożytność przyniosła emancypację, ruchy religijne i polityczne (w tym syjonizm), a XX wiek — tragedię Holokaustu i powstanie Państwa Izrael w 1948 roku. Współczesny judaizm jest zróżnicowany: istnieją społeczności silnie tradycyjne oraz osoby określające się jako liberalne bądź świeckie.

Pisma święte i prawo

Podstawowym tekstem judaizmu jest Tora (Tora, pierwsze pięć ksiąg Biblii Hebrajskiej), często nazywana także Pięcioksięgiem Mojżesza. Cały kanon hebrajski — Tanach — składa się z Tory, Nevi'im (Proroków) i Ketuwim (Pism). Obok Pisma istnieje bogata tradycja ustnych nauk przekazywanych generacjom. Część tej tradycji została spisana w formie prawnej i komentatorskiej, m.in. w Misznie i Talmudzie, a także w licznych midraszach i kodeksach prawnych.

Prawo żydowskie — halacha — reguluje życie religijne i codzienne. W judaizmie mówi się zwykle o 613 micwot (przykazaniach), obejmujących zakazy i nakazy odnoszące się do kultu, etyki i obyczajów. Interpretacja prawa i tradycji jest wciąż żywa dzięki działalności rabinów i szkół talmudycznych.

Wierzenia i praktyki

Główne elementy wiary i praktyk judaistycznych to:

  • Monoteizm: wiara w jednego, transcendentnego i immanentnego Boga.
  • Przymierze (brit): koncepcja specjalnego związku między Bogiem a narodem żydowskim.
  • Przestrzeganie przykazań: życie zgodne z halachą i wykonanie micwot.
  • Modlitwa i liturgia: regularne modlitwy (trzy razy dziennie w tradycyjnym modelu), modlitwy świąteczne, modlitwy w synagodze.
  • Szabat (Szabat): tygodniowy dzień odpoczynku od zmierzchu piątku do zmierzchu soboty, z zakazem wykonywania określonych czynności.
  • Kaszrut (zakaz żywieniowy): zasady dotyczące czystości i dozwolonych pokarmów (koszerność).
  • Obrzędy przejścia: m.in. obrzezanie niemowląt płci męskiej (brit mila), Bar/Bat Micwa (dojrzałość religijna), małżeństwo i pogrzeb.

Święta i kalendarz

Judaizm posługuje się kalendarzem lunisolarno-słonecznym, a jego cykl świąteczny obejmuje m.in.:

  • Rosh Hashana — Nowy Rok
  • Jom Kippur — Dzień Pojednania (najważniejszy dzień pokuty)
  • Sukkot — Święto Szałasów
  • Pesach — Święto Przaśników (upamiętnienie Wyjścia z Egiptu)
  • Szawuot — Święto Tygodni (przypomnienie nadania Tory)
  • Chanuka — Święto Świateł
  • Purim — upamiętnienie ocalenia Żydów z perskiego królestwa (księga Estery)

Ruchy i odłamy

Współczesny judaizm jest zróżnicowany religijnie i ideologicznie. Najważniejsze nurty to:

  • Ortodoksyjny — kładzie nacisk na niezmienność Tory i halachy.
  • Konserwatywny (w tradycji anglosaskiej) — stara się łączyć tradycję z adaptacją do współczesności przy zachowaniu ważnych elementów halachy.
  • Reformowany — większa elastyczność w interpretacji Pism i praktyk, akcent na etykę i modernizację.
  • Rekonstrukcjonistyczny — postrzega judaizm jako ewoluującą cywilizację religijną.
  • Poza tym istnieje wielu Żydów świeckich i kulturowych, dla których judaizm jest przede wszystkim tradycją etniczną i kulturową.

Relacje z innymi religiami i wpływ

Chrześcijaństwo i islam wyrosły w kontekście kultury i Pism bliskowschodnich i dzielą z judaizmem elementy monoteistyczne oraz niektóre moralne nauki zawarte w Biblii Hebrajskiej (Starym Testamencie). Judaizm wywarł duży wpływ na filozofię, prawo i etykę Zachodu oraz na samą teologię i liturgię tych religii.

Współczesność

Dziś największe społeczności żydowskie znajdują się w Izraelu i Stanach Zjednoczonych, ale diaspora obejmuje także Europę, Amerykę Łacińską, Afrykę i Australię. Judaizm pozostaje żywą tradycją: studium Tory i Talmudu, praktykowanie świąt, życie wspólnotowe i działalność charytatywna są nadal centralne dla wielu społeczności.

Źródła i dalsze studia obejmują zarówno teksty biblijne, jak i bogate piśmiennictwo talmudyczne oraz literaturę rabiniczną. Tradycja ciągłej interpretacji sprawia, że judaizm łączy pamięć historyczną z codziennym zaangażowaniem religijnym i społecznym.