Jelenie (w liczbie pojedynczej i mnogiej) to grupa ssaków parzystokopytnych. Tworzą one rodzinę jeleniowatych (Cervidae).

Samiec jelenia nazywany jest jeleniem lub kozłem, samica jelenia nazywana jest sarną lub łanią, a młody jeleń nazywany jest jeleń, koźlę lub cielę.

Istnieje około 60 gatunków jeleni. Pierwotnie żyły na półkuli północnej, a obecnie występują w Europie, Azji, Ameryce Północnej i Ameryce Południowej. Człowiek wprowadził jelenie do Australii, Nowej Zelandii i Afryki Południowej.

Budowa i cechy charakterystyczne

Jelenie mają smukłą sylwetkę, długie nogi i przystosowane do skoku kopyta. Charakterystyczną cechą wielu gatunków jest poroże — sezonowe, kostne wyrośle na czaszki, wyrastające głównie u samców. Poroże rośnie szybko, jest pokryte żywą skórą zwaną „aksamit” (ang. velvet), a po osiągnięciu pełnego rozmiaru aksamit zrzucany jest. Poroże służy głównie w walkach o samice i pozycję w stadzie. Wyjątkiem są np. renifery (Rangifer tarandus), u których poroże występuje także u samic.

Biologia i rozmnażanie

Większość jeleni jest sezonowych w rozmnażaniu — okres godowy (tzw. ruja lub rykowisko) przypada zwykle jesienią. Ciąża trwa zazwyczaj około 6–8 miesięcy (ok. 200–240 dni), w zależności od gatunku. Samice rodzą zwykle jedno lub kilka młodych (najczęściej jedno lub dwoje). Młode są często w plamki (u niektórych gatunków), co pomaga maskować je przed drapieżnikami. Dorosłość i osiągnięcie pełnego poroża u samców zależy od gatunku i warunków środowiskowych.

Pokarm i zachowanie

Jelenie są roślinożerne — ich dieta obejmuje liście, pędy, trawy, korę drzew, pąki i owoce. Niektóre gatunki są bardziej „przeglądaczkami” (browsers), inne bardziej „pastewnymi” (grazers). Aktywne są najczęściej o zmierzchu i w nocy (aktywność zmierzchowo-nocna), choć zachowanie zależy od presji ze strony drapieżników i ludzi. Niektóre gatunki żyją samotnie (np. sarna europejska), inne w stadach (np. jeleń szlachetny, renifer), często wykazując sezonowe migracje, zwłaszcza w surowych klimatach.

Wybrane gatunki

  • Jeleń szlachetny (Cervus elaphus)
  • Sarna europejska (Capreolus capreolus)
  • Łoś (Alces alces)
  • Renifer / karibu (Rangifer tarandus)
  • Jeleń wirginijski / białoogonowy (Odocoileus virginianus)
  • Wapiti / jeleń wirginijski (Cervus canadensis)
  • Daniele (Dama dama)
  • Sika (Cervus nippon)
  • Pudú (Pudu puda) — najmniejszy z jeleni
  • Różne jelenie brocket (rodzaj Mazama) — Ameryka Południowa

Ogólnie w rodzinie Cervidae występuje około 60 gatunków o zróżnicowanych rozmiarach i zwyczajach.

Rola ekologiczna i relacje z człowiekiem

Jelenie odgrywają istotną rolę w ekosystemach — wpływają na strukturę roślinności, rozprzestrzeniają nasiona i stanowią pokarm dla drapieżników. Dla ludzi są źródłem mięsa (łowiectwo, gospodarka łowiecka), futer i poroża. Hodowla jeleni jest prowadzona w celach gospodarczych i rekreacyjnych.

Wprowadzanie jeleni do nowych rejonów (np. Australia, Nowa Zelandia, Afryka Południowa) często miało negatywne skutki dla rodzimych ekosystemów — nadmierne paśnictwo, konkurencja z endemitami czy uszkodzenia roślinności. Jelenie bywają też przyczyną szkód rolniczych oraz kolizji drogowych.

Zagrożenia i ochrona

Główne zagrożenia dla jeleni to utrata siedlisk, fragmentacja terenów, niekontrolowane polowania, choroby, a także zmiany klimatu. Niektóre gatunki są zagrożone wyginięciem i objęte ochroną prawną oraz programami restytucji. Status poszczególnych gatunków ocenia Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) — część gatunków ma stabilne populacje, inne wymagają działań ochronnych.

Podsumowując, jelenie to zróżnicowana i ważna ekologicznie grupa parzystokopytnych o szerokim zasięgu, bogatej biologii i znaczących relacjach z ludźmi — zarówno pozytywnych, jak i problematycznych.