Ameryka Południowa jest kontynentem położonym na południe od Ameryki Północnej. Oba kontynenty oddziela naturalna granica utworzona przez Kanał Panamski, a geograficznie Ameryka Południowa łączy się z Ameryką Środkową na przesmyku przy Panamie.
Położenie i rozmiary
Ameryka Południowa rozciąga się od Morza Karaibskiego na północy niemal do wybrzeży Antarktydy na południu. Na wschodzie graniczy z Atlantykiem, a na zachodzie z Oceanem Spokojnym. Powierzchnia kontynentu wynosi około 17,8 mln km², co czyni go czwartym co do wielkości kontynentem. Mieszka tu łącznie około 430 milionów osób (dane przybliżone, zmienne w czasie).
Główne formy rzeźby i systemy hydrograficzne
Dominującym pasmem górskim są Andy — najdłuższe góry świata — biegnące wzdłuż zachodniego wybrzeża. Najwyższym szczytem jest Aconcagua (ok. 6 961 m) w Argentynie. Na kontynencie znajdują się zarówno jedne z najwyższych szczytów, jak i rozległe niziny.
Największą rzeką jest Amazonka — jedna z najdłuższych i o największym przepływie rzek na Ziemi — której dorzecze obejmuje rozległe obszary lasu deszczowego. Inne ważne rzeki to Orinoko oraz system Paraná–Paraguay–Uruguay, tworzący rozległy basen La Platy.
Klimat i główne ekosystemy
Na kontynencie występuje duża mozaika stref klimatycznych:
- strefa równikowa i wilgotne lasy deszczowe Amazonii — największe na świecie
- górskie klimaty Andów — z dużymi różnicami wysokościowymi i biotopami od lasów mglistych po pustynne wysokości
- strefy suchsze, jak Pustynia Atakama w Chile — jedna z najsuchszych na Ziemi
- rozległe równiny — pampy w Argentynie i Urugwaju oraz sawanny (Cerrado) w Brazylii
- wielkie obszary podmokłe — Pantanal, jeden z największych sezonowych terenów zalewowych
Kraje i podział regionalny
Amerykę Południową często dzieli się na kilka regionów od strony geograficzno-kulturowej. Wśród popularnych podziałów wyróżnia się m.in. republikę karaibską północy kontynentu, region andyjski, płaskowyż La Platy oraz dużą i odrębną Brazylię.
Do republik karaibskich na północy kontynentu należą m.in. Kolumbia, Wenezuela, Gujana, Surinam i Gujana Francuska. Region andyjski obejmuje Boliwię, Ekwador, Chile, Kolumbię oraz Peru. Republika Rzeczna (region La Platy) obejmuje Urugwaj, Paragwaj i Argentynę. Brazylia, największy kraj kontynentu, zajmuje prawie połowę powierzchni Ameryki Południowej.
Pełna lista państw i wybranych terytoriów
- Argentyna — stolica: Buenos Aires
- Boliwia — stolice: Sucre (konstytucyjna), La Paz (siedziba rządu)
- Brazylia — stolica: Brasília
- Chile — stolica: Santiago
- Kolumbia — stolica: Bogotá
- Ekwador — stolica: Quito
- Gujana — stolica: Georgetown
- Surinam — stolica: Paramaribo
- Peru — stolica: Lima
- Urugwaj — stolica: Montevideo
- Paragwaj — stolica: Asunción
- Wenezuela — stolica: Caracas
- Gujana Francuska — terytorium zależne Francji, stolica: Cayenne
Ludność, języki i kultury
Dominującymi językami są hiszpański i portugalski (w Brazylii). W regionach północnych obecne są także języki angielski (Gujana), niderlandzki (Surinam) oraz francuski (Gujana Francuska). Znaczącą rolę odgrywają języki rdzenne, takie jak quechua, ajmara czy guarani (guarani jest jednym z oficjalnych języków Paragwaju). Kultura kontynentu jest mieszanką wpływów rdzennych, europejskich, afrykańskich i w mniejszym stopniu azjatyckich.
Gospodarka i zasoby naturalne
Gospodarka regionu jest zróżnicowana: od rolnictwa (soja, kawa, cukier, owoce), przez hodowlę, po bogate złoża surowców naturalnych — ropa naftowa (m.in. Wenezuela, Boliwia, Brazylia), rudy metali (miedź w Chile, żelazo w Brazylii), minerały i drewno. Wiele krajów opiera też znaczną część przychodów na eksporcie surowców. Ważne są też elektrownie wodne (np. Itaipu) oraz rozwijający się sektor usług i produkcji w większych miastach.
Wyzwania środowiskowe i społeczne
Do głównych problemów należą: wylesianie (szczególnie w Amazonii), degradacja środowiska wskutek wydobycia i rolnictwa przemysłowego, utrata bioróżnorodności, zanieczyszczenie wód oraz nierówności społeczne i koncentracja bogactwa w miastach. Wiele państw prowadzi działania ochronne i programy mające na celu zrównoważony rozwój, ale wdrożenie ich jest często utrudnione przez interesy ekonomiczne i trudne warunki administracyjne.
Ciekawostki
- Brazylia zajmuje niemal połowę powierzchni kontynentu — to największe państwo Ameryki Południowej.
- Amazonia jest nie tylko największym lasem deszczowym, ale też jednym z najważniejszych regulatorów klimatu globalnego.
- Na kontynencie znajdują się zarówno jedne z najbardziej wilgotnych regionów świata (Amazonia), jak i ekstremalnie suche (Pustynia Atakama).
- Andes są miejscem występowania licznych aktywnych wulkanów oraz ważnych zasobów mineralnych.
Ameryka Południowa to kontynent o ogromnej różnorodności przyrodniczej, kulturowej i gospodarczej — jednocześnie pełen wyzwań związanych z ochroną środowiska i sprawiedliwym rozwojem społecznym.
