Chile (oficjalnie nazywane Republiką Chile) jest krajem w południowo-zachodniej części Ameryki Południowej. Większość ludzi mówi tam po hiszpańsku. Stolicą kraju jest Santiago, a wybrzeże kraju oblewa Ocean Spokojny.

Geografia i przyroda

Chile ma unikalny, wąski i bardzo wydłużony kształt – rozciąga się na ponad 4 300 km z północy na południe. Chile ma też roszczenia terytorialne do części Antarktydy, a ogólnie jest jednym z najdłuższych krajów świata, rozciągającym się wąskim pasem wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej. Graniczy z Peru, Boliwią i Argentyną. Na wschodzie dominują potężne masywy Andów, na zachodzie ciągnie się długie wybrzeże z wieloma zatokami i portami.

Na północy kraju znajduje się Pustynia Atakama – jedno z najsuchszych miejsc na Ziemi. W niektórych punktach średnie opady wynoszą poniżej 0,05 mm rocznie. Dzięki suchemu, przejrzystemu powietrzu i niewielkiej ilości zachmurzenia w regionie powstały liczne obserwatoria astronomiczne o znaczeniu międzynarodowym.

W środkowej części Chile, między pasmem Andów a wybrzeżem, leży Dolina Centralna z głównymi miastami, takimi jak Santiago i Valparaíso. Tam panuje klimat śródziemnomorski — lato jest gorące i suche (średnio około 28 °C w styczniu), zima łagodna i chłodniejsza (około 11 °C w lipcu). Ta strefa jest najważniejszym rejonem rolniczym kraju, znanym z winnic, sadów i upraw warzyw.

Na południu Chile rozciągają się lasy, fiordy, lodowce i patagońskie stepy — obszary o surowym klimacie, z bogatą fauną i licznymi parkami narodowymi (np. Torres del Paine). Do Chile należą także wyspy na Pacyfiku, m.in. zamieszkana Wyspa Wielkanocna (Rapa Nui) i archipelag Juan Fernández.

Klimat

Klimat Chile jest silnie zróżnicowany ze względu na duże rozciągnięcie północ–południe i wpływy oceaniczne oraz górskie. Można wyróżnić ogólnie strefy: pustynne na północy, śródziemnomorskie w centrum, oceaniczne i chłodne na południu oraz subpolarne w najbardziej wysuniętych rejonach południowych. W górach Andów panują znaczne wahania temperatur i opadów zależne od wysokości.

Ludność i demografia

W 2009 roku w Chile mieszkało około 16,9 miliona ludzi. Od tego czasu populacja rosła i w kolejnych latach osiągnęła około 19 milionów mieszkańców (wzrost wynika m.in. z migracji i przyrostu naturalnego). Około 10 milionów ludzi mieszka w centrum Chile wokół Valparaíso i Santiago, co odpowiada blisko 20% powierzchni kraju, ale skupia większość gospodarczej i administracyjnej aktywności.

Chile jest krajem o wysokim poziomie edukacji w porównaniu z wieloma krajami Ameryki Łacińskiej. Wskaźnik analfabetyzmu jest relatywnie niski — według danych tylko około 2,7% dorosłych nie umie czytać i pisać. System edukacyjny podlega modernizacjom i reformom, a o jakości szkolnictwa często się dyskutuje zarówno w kraju, jak i za granicą.

Jeśli chodzi o pochodzenie mieszkańców, większość ludności ma pochodzenie mieszane (mestizo) lub europejskie. W populacji występują też grupy o wyraźnym europejskim pochodzeniu, głównie europejskim — w tym potomkowie Hiszpanów, ale także imigrantów z Niemiec, Anglii, Włoch i z terenów arabskich. Rdzenne społeczności, takie jak Mapuche, Aymara czy mieszkańcy Rapa Nui, stanowią znaczącą część dziedzictwa kulturowego kraju — według spisu powszechnego udział osób identyfikujących się jako rdzenni mieszkańcy wynosił w ostatnich latach około 10–12% populacji. W ostatnich dekadach zwiększyła się także liczba imigrantów — wśród nich są Peruwiańczycy, Boliwijczycy, Kolumbijczycy, Haitańczycy, Chińczycy oraz obywatele europejscy; odsetek imigrantów w populacji wzrósł i w pewnych okresach oceniano go na kilka procent (w starszych danych około 7%).

Kultura, język i religia

Językiem urzędowym i dominującym jest hiszpański. Kultura chilijska powstała na styku tradycji rdzennych i europejskich, z silnymi wpływami hiszpańskimi. Sztuka, literatura (m.in. nobliści Pablo Neruda i Gabriela Mistral), muzyka ludowa i tańce, a także kuchnia stanowią istotny element tożsamości.

Większość mieszkańców deklaruje przynależność do chrześcijaństwa; według danych religijnych dominują katolicy (w starszych statystykach około 62,8%), choć w praktyce obserwuje się spadek regularnego uczestnictwa w praktykach religijnych i wzrost liczby osób deklarujących brak przynależności religijnej. Około 10% populacji stanowią protestanci, jest też mniejszość Żydów i wyznawców muzułmanów.

Gospodarka

Gospodarka Chile jest jedną z największych i najbardziej stabilnych w Ameryce Południowej. Najważniejszym sektorem jest wydobycie surowców — Chile jest największym producentem miedzi na świecie i eksporterem innych minerałów. Rolnictwo (w tym winnice produkujące wino eksportowe), rybołówstwo, leśnictwo oraz rozwijający się sektor usług (turystyka, finanse) również mają duże znaczenie. Walutą kraju jest chilijska peso.

Ciekawostki i turystyka

  • Pustynia Atakama jest ceniona przez astronomów i miłośników nocnego nieba (jedne z najlepszych warunków obserwacyjnych na świecie).
  • Na południu znajdują się spektakularne krajobrazy Parku Narodowego Torres del Paine oraz liczne lodowce i fiordy — teren popularny wśród turystów przyrodniczych i trekkingowych.
  • Wyspa Wielkanocna (Rapa Nui) słynie z ogromnych kamiennych posągów moai i unikalnej kultury polinezyjskiej.
  • Nazwa przyprawy i potrawy chili nie pochodzi od nazwy kraju — papryka chilli była uprawiana przez rdzennych mieszkańców innych regionów Ameryki Łacińskiej i Ameryki Północnej.

Chile łączy w sobie bogactwo krajobrazów, zróżnicowany klimat i ważną rolę w gospodarce globalnej dzięki bogactwom naturalnym. Kraj ten przyciąga zarówno naukowców, jak i turystów poszukujących dzikiej przyrody, winiarskich doświadczeń czy unikalnej kultury.