Kaktus to grupa roślin przystosowanych do życia w suchym i gorącym klimacie. Są to rośliny należące do grupy adaptacji określanej jako kserofity. Wiele kaktusów to sukulenty, czyli gatunki magazynujące wodę w mięsistych pędach.

Systematyka i zasięg

Kaktusy tworzą rodzinę Cactaceae, umieszczaną tradycyjnie w kolejności Caryophyllales. Obecne szacunki mówią o kilkudziesięciu do około 127 rodzajach i ponad 1 750 opisanych gatunkach, w zależności od przyjętej klasyfikacji.

Naturalny zasięg większości gatunków obejmuje obie Ameryki: od północnych rejonów, w tym części zachodniej Kanady, po Patagonię na południu. Wyjątki, jak Rhipsalis baccifera, występują naturalnie także poza Amerykami — w Afryce i na Sri Lance.

Etymologia

Nazwa „kaktus” pochodzi od starożytnego opisu; jednym z pierwszych autorów, którzy użyli tego terminu, był Theophrastus. Wyraz ma korzenie w starogreckim κάκτος (kaktos), którym opisywano kolczastą roślinę — dziś trudno dokładnie ustalić, o którą roślinę chodziło w tekstach antycznych.

Budowa i przystosowania

  • Pędy: większość kaktusów ma mięsiste, zgrubiałe pędy pełniące funkcję magazynowania wody oraz fotosyntezy.
  • Kolce i areole: zamiast liści wiele gatunków ma kolce — przekształcone struktury ograniczające utratę wody i chroniące przed roślinożercami; w ich osiach występują specjalne poduszeczki zwane areolami, z których wyrastają kolce i kwiaty. Przykład terminu związany z tym elementem to kolce.
  • Siedlisko: wielu przedstawicieli spotyka się na pustyniach, ale gatunki te występują też w lasach suchych i wilgotnych oraz na wysokościach górskich.

Rozmnażanie i zapylanie

Kwiaty kaktusów często są duże i efektowne, co ułatwia przyciąganie zapylaczy. Wiele gatunków wytwarza czerwone, żółte lub białe kwiaty, które pojawiają się sezonowo lub w odpowiedzi na warunki środowiskowe.

  • Niektóre kwiaty otwierają się w nocy i są zapylane przez nocne owady, np. ćmy.
  • Inne są zapylane przez ptaki, owady dzienne lub ssaki, w tym nietoperze, które odgrywają ważną rolę w zapylaniu nocnych gatunków.

Rola w ekosystemie i użytkowanie

Kaktusy pełnią istotne funkcje ekologiczne: dostarczają pokarmu i schronienia zwierzętom, stabilizują glebę i wpływają na lokalne mikroklimaty. Owoce wielu gatunków są jadalne dla ludzi i zwierząt, a niektóre pędy wykorzystywane są lokalnie jako surowiec lub w uprawie roślin ozdobnych.

Ochrona

Mimo szerokiego zasięgu niektóre gatunki kaktusów są zagrożone przez utratę siedlisk, nadmierne zbieranie i zmiany klimatu. Ochrona obejmuje działania prawne, tworzenie obszarów chronionych oraz programy hodowli i reintrodukcji. W hodowli przydomowej ważne jest poznanie specyficznych potrzeb gatunków, by uprawa była bezpieczna dla roślin i nie przyczyniała się do nadmiernego pozyskiwania okazów z natury.