Starożytna greka była językiem indoeuropejskim, którym posługiwano się w Starożytnej Grecji od około IX do IV wieku przed naszą erą. Starożytna greka i łacina mają ogromne znaczenie dla kultury i nauki — choć w tej formie nie są już językami żywymi, ich słownictwo, pojęcia i struktury wpłynęły na prawie wszystkie współczesne języki europejskie oraz terminologię naukową, prawniczą i medyczną.

Dialekty i Koine

Greka miała wiele różnych dialektów, między innymi attycki, joński, dorycki, eolski oraz arkado-cypryjski. W Atenach, które stały się centrum życia kulturalnego i politycznego w okresie klasycznym, używano dialektu attyckiego — to właśnie w nim powstała duża część klasycznej literatury i filozofii.

  • Attycki i joński — podstawy literackiego stylu klasycznego;
  • Dorycki — spotykany m.in. w poezji lirycznej i dialektach wysp południowych;
  • Eolski — używany w niektórych regionach i w poezji archaicznej;
  • Arkadocyperski — zachowujący wiele starszych cech językowych.

W okresie hellenistycznym i później, w świecie rzymskim, wykształciła się forma wspólna zwana koiné (grecki Koine). Później, w wykształconym świecie rzymskim, znajomość greki była powszechna — dzieci uczyły się greki jako drugiego języka, tak samo jak wiele osób uczy się teraz angielskiego. Koine powstało na bazie dialektów attyckiego i jońskiego oraz elementów innych odmian i stało się językiem administracji, handlu i literatury w całym świecie śródziemnomorskim; to w niej napisano m.in. część Nowego Testamentu.

Najważniejsze dzieła i autorzy

Starożytni poeci greccy, tacy jak Homer, tworzyli w okresie archaicznym w tzw. języku homerowym — jest to archaiczny, mieszany dialekt o cechach jońskich i eolskich, różny od późniejszego attyckiego. Iliada i Odyseja to długie poematy epickie, które opowiadają barwne i dramatyczne historie o działaniach wojennych, podróżach i o greckich bogach. Są one podstawą zachodniej tradycji literackiej.

W V wieku p.n.e. Ateny przeżywały swój „Złoty wiek” — wtedy powstały klasyczne dramaty i wiele innych ważnych tekstów. Wielcy tragediopisarze tacy jak Ajschylos, Sofokles i Eurypides napisali dramaty, które do dziś są wystawiane i studiowane. Równocześnie rozwijali się historycy (np. Herodot, Tukidydes), filozofowie (Sokrates, Platon, Arystoteles) oraz komediopisarze (Arystofanes) — ich prace ukształtowały europejską myśl i literaturę.

Dzieła tego okresu i późniejsze tłumaczenia były czytane, kopiowane i komentowane przez kolejne pokolenia — w ten sposób kultura grecka wpływała na myśl rzymską, średniowieczną scholastykę i odrodzenie oraz na nowożytne nauki humanistyczne. Ten długi wpływ literatury i filozofii greckiej sprawia, że teksty starożytne były studiowane przez wieków.

Alfabet i zachowanie tekstów

Alfabet grecki wywodzi się z pisma fenickiego i został przystosowany do zapisu języka greckiego około VIII–VII wieku p.n.e.; w kolejnych wiekach alfabet został ujednolicony i stał się podstawą zapisu literatury. Dzięki rękopisom, inskrypcjom i późniejszym kopiściom wiele tekstów przetrwało do dziś — zarówno w oryginale, jak i w przekładach na inne języki.

Podsumowując, starożytna greka to język o bogatej wewnętrznej różnorodności (dialekty), o kluczowym znaczeniu dla rozwoju literatury, filozofii, nauki i kultury europejskiej; jego formy — zwłaszcza Koine i attycka norma literacka — służyły jako medium dla dzieł, które wpływały na kolejne epoki.