Małpy (naczelne) — definicja, podział, występowanie i cechy

Podział taksonomiczny

• Małpy Starego Świata: Cercopithecidae. Są to małpy występujące głównie w Afryce i Azji; należą do linii pokrewieństwa odróżniającej się anatomicznie od małp Nowego Świata.
• Małpy Nowego Świata: Platyrrhini (zwane też Ceboidea w niektórych ujęciach taksonomicznych). Występują w Ameryce Środkowej i Południowej; wiele z nich ma ogony chwytny.

Obie grupy należą do podrzędu Simiiformes (małpy właściwe), który obejmuje także wielkie małpy (człekokształtne) oraz linię prowadzącą do człowieka. Granice i nazewnictwo w taksonomii naczelnych ulegają zmianom wraz z postępem badań genetycznych.

Występowanie i siedliska

Niektóre małpy żyją niemal wyłącznie na drzewach, inne spędzają część czasu na ziemi. Małpy zamieszkują różne typy środowisk: od wilgotnych lasów deszczowych przez lądy górskie aż po sawanny, lecz rzadko występują na pustyniach. Nie występują naturalnie w lasach deszczowych Australii i Nowej Gwinei — uważa się, że nie dotarły tam w naturalny sposób.

Cechy morfologiczne

• Rozmiary: najmniejsze gatunki, jak marmozeta Pygmy, mierzą około 14–16 cm (bez ogona) i ważą około 120 g; większe gatunki osiągają długość tułowia do około 1 m i masę ciała kilkudziesięciu kilogramów.
• Kończyny: długie ramiona i nogi pomagają w poruszaniu się po koronach drzew; niektóre gatunki stosują brachiację (huśtanie się), inne skoki między gałęziami albo czworonożne chodzenie (kwadrupedia).
• Ogon: u wielu małp Nowego Świata ogon jest chwytający (prehensile) i działa prawie jak piąta kończyna, co zwiększa stabilność podczas żerowania.
• Uzębienie i układ trawienny: różni się w zależności od diety; małpy żywiące się głównie liśćmi mają często bardziej rozwinięty przewód pokarmowy niż gatunki frugiworystyczne.

Dieta i zachowanie

Małpy są głównie wegetariańskie — wiele gatunków preferuje owoce — ale ich dieta może być bardzo zróżnicowana i obejmuje także liście, nasiona, kwiaty, a także owady i drobne bezkręgowce. Niektóre gatunki polują nawet na niewielkie kręgowce.

Małpy żyją w strukturach społecznych o zróżnicowanej złożoności: od niewielkich rodzin po duże stada z hierarchią społeczną, silnymi więziami międzyosobniczymi i rytuałami pielęgnacyjnymi (grooming). Komunikują się za pomocą dźwięków, mimiki, zapachów i gestów.

Rozmnażanie i rozwój

Okresy godowe, długość ciąży i sposób wychowania potomstwa różnią się między gatunkami. Zazwyczaj samica rodzi jedno młode po ciąży trwającej od kilku miesięcy do blisko roku (w zależności od gatunku). Młode są często intensywnie opiekowane przez matkę i innych członków grupy.

Rozmiary populacji i ochrona

Wiele gatunków małp jest zagrożonych z powodu utraty siedlisk (wycinka lasów), polowań (mięso z dzikich zwierząt, tzw. "bushmeat"), handlu dzikimi zwierzętami oraz chorób przenoszonych przez ludzi. W niektórych regionach, np. w Afryce i Azji, spożywane są części ciała małp; w tekście wspomniano, że niekiedy spożywa się małpie mózgi — to przykład praktyk lokalnych, które zwiększają presję na populacje.

Ochrona małp obejmuje tworzenie i utrzymanie rezerwatów, prace nad odbudową siedlisk, programy edukacyjne oraz przepisy ograniczające polowania i handel dzikimi zwierzętami. Sukces ochronny zależy często od współpracy lokalnych społeczności i globalnych inicjatyw.

Rola kulturowa i etymologia

Słowo "małpa" być może pochodzi od postaci z popularnej niemieckiej opowieści "Roman de Renart" (Reynard the Fox), gdzie imię syna Marcina Małpy to Moneke. Małpy odgrywają również ważną rolę w mitologiach, sztuce i badaniach naukowych (np. w badaniach nad zachowaniem i ewolucją).

Dodatkowe informacje

• Występowanie: małpy Nowego Świata spotykamy w Ameryce Południowej, natomiast małpy Starego Świata żyją głównie w Afryce i Azji.
• Ważne gatunki: najmniejsza opisana małpka to wspomniana marmozeta (np. marmozeta Pygmy), a wśród największych małp (spośród grup określanych potocznie jako „małpy”) spotykamy przedstawicieli osiągających masę ciała dochodzącą do kilkudziesięciu kilogramów (w tekście przywołano miecznik jako przykład dużej małpy).
• Terminologia: grupa małp w języku potocznym może być nazywana stadami, ugrupowaniami lub plemionami; w nauce stosuje się precyzyjne nazwy taksonomiczne.

Małpy są jedną z najbardziej zróżnicowanych i adaptacyjnych grup naczelnych. Ich zachowania społeczne, inteligencja i zdolności manualne (np. używanie narzędzi u niektórych gatunków) czynią je obiektem intensywnych badań naukowych oraz grupą o dużym znaczeniu dla ochrony bioróżnorodności.