Księga Mądrości (Mądrość Salomona) — opis, autorstwo i miejsce w kanonie

Księga Mądrości (zwana też Mądrością Salomona lub po prostu Mądrością) jest dziełem pochodzącym z kręgu literatury żydowsko‑hellenistycznej i występuje w tradycji Starego Testamentu w Kościołach korzystających z Septuaginty. Zwykle zalicza się ją do tzw. ksiąg mądrościowych Biblii i – w zależności od tradycji religijnej – do ksiąg kanonicznych (Kościół katolicki i większość Kościołów prawosławnych) albo do apokryfów/deuterokanonicznych (tradycja protestancka i żydowska, które nie włączają jej do Tanachu).

Treść i styl
Księga Mądrości ma charakter literacko‑filozoficzny: łączy elementy dydaktyczne, liturgiczne i historyczne. Centralnym motywem jest personifikacja Mądrości (gr. sophia) — opisywana jako boski czynnik porządkujący świat, towarzysz Boga w dziełach stworzenia i przewodnik ludzi sprawiedliwych. W tekście pojawiają się rozważania na temat przemijania, nagrody i kary, nieśmiertelności duszy, krytyka bałwochwalstwa oraz egzemplifikacje Bożej opatrzności w historii narodu izraelskiego. Język dzieła to wysmakowana greka hellenistyczna, pełna stylowych środków retorycznych i nawiązań filozoficznych (np. do terminologii platońskiej i stoickiej).

Autorstwo i data powstania
Tradycja przypisuje księgę królowi Salomonowi (stąd tytuł), jednak współcześni badacze uważają autorstwo za pseudonimiczne. Dominująca opinia naukowa datuje powstanie dzieła na okres hellenistyczny, najczęściej do końca I wieku p.n.e. lub początku I wieku n.e., a za miejsce powstania wskazuje się Aleksandrię — ośrodek życia żydowskiego silnie nasycony kulturą grecką. Nie zachował się żaden pewny hebrajski oryginał; tekst przekazał nam grecki rękopis. Niektórzy średniowieczni autorzy spekulowali o istnieniu pierwotnego tekstu hebrajskiego lub aramejskiego, lecz brak na to przekonujących dowodów.

Miejsce w kanonie i recepcja
Księga Mądrości była znana w starożytności dzięki przekładowi greckiemu i znalazła się w Septuagincie. W tradycji chrześcijańskiej została przyjęta do kanonu przez Kościół katolicki (zatwierdzenie ostateczne na Soborze Trydenckim w XVI w.) oraz przez Kościoły prawosławne; natomiast judaizm rabiniczny nie umieścił jej w kanonie hebrajskim, a większość wyznań protestanckich traktuje ją jako apokryf/tekst deuterokanoniczny (może być wydrukowana w dodatku jako "Apokryfy"). Dzieło było cytowane i komentowane przez Ojców Kościoła, a motywy z niego wykorzystywano w teologii chrześcijańskiej (np. rozważania o Mądrości jako obrazie Boskiej mądrości i jako prefiguracji Logosu).

Budowa i główne części
Księga ma charakter jednorodny literacko, ale można wyróżnić w niej kilka bloków tematycznych: hymn na cześć Mądrości; ostrzeżenia przeciwko bezbożności i bałwochwalstwu; rozważania o losie sprawiedliwych i bezbożnych; historyczne przypomnienia działań Bożych wobec Izraela oraz strofy wychwalające cnoty mądrości. Styl jest syntetyczny — łączy elementy modlitwy, wykładu moralnego i refleksji filozoficznej.

Znaczenie i wpływ
Księga Mądrości wywarła wpływ na myśl religijną i literacką zarówno w żydowskim, jak i w chrześcijańskim kręgu kulturowym. Przyczyniła się do kształtowania pojęć o nieśmiertelności duszy i nagrodzie dla sprawiedliwych, a jej język i obrazy służyły jako inspiracja dla późniejszych teologów i pisarzy. W liturgii i wykładni biblijnej jej fragmenty są cytowane i interpretowane w kontekście nauki o Mądrości Bożej oraz etyki życia religijnego.

Manuskrypty i przekłady
Najstarsze świadectwa tekstu Księgi Mądrości pochodzą z rękopisów greckich i cytatów u autorów wczesnochrześcijańskich. W średniowieczu powstały przekłady łacińskie (np. w Septuagincie łacińskiej) oraz późniejsze przekłady narodowe. Brak autentycznego hebrajskiego oryginału powoduje, że rekonstrukcja wcześniejszej tradycji tekstu opiera się głównie na analizie greckich redakcji i świadectwach cytatów.

Uwagi krytyczne
W badaniach nad Księgą Mądrości ważne są pytania o wpływy filozoficzne, funkcję literacką personifikacji Mądrości oraz o recepcję tego tekstu w różnych tradycjach religijnych. Ze względu na swoje pochodzenie hellenistyczne i brak hebrajskiego oryginału, dzieło bywa przedmiotem debat dotyczących jego miejsca w żydowskiej literaturze starożytnej oraz przyjęcia przez chrześcijaństwo.