Encyklopedia: definicja, historia i rodzaje (Wikipedia, Britannica)
Encyklopedia — definicja, historia i rodzaje: od Pliniusza po Wikipedię i Britannica. Kompletny przewodnik po źródłach wiedzy online i drukowanych.
Definicja
Encyklopedia lub encyklopedia to uporządkowany zbiór wiedzy — zazwyczaj w postaci książki lub zestawu książek — zawierający hasła, artykuły lub opracowania na różne tematy. Niektóre encyklopedie określane są mianem słowników encyklopedycznych, gdy forma wpisów przypomina dłuższe definicje lub hasła z elementami objaśniającymi. W praktyce encyklopedia może mieć charakter ogólny (obejmować wiele dziedzin) lub specjalistyczny (skoncentrowana na jednej dziedzinie nauki, techniki, sztuki itp.). W sensie praktycznym każda encyklopedia ma na celu udostępnienie wiarygodnych, zwięzłych i uporządkowanych informacji, ułatwiających szybkie zorientowanie się w danym temacie; porównaj informacji.
Krótka historia
Pomysł zbierania i redagowania wiedzy występował od starożytności. Jednym z najsłynniejszych wczesnych dzieł służących podsumowaniu wiedzy jest Historia Naturalna Pliniusza Starszego, napisane w I wieku n.e. Nazwa "encyklopedia" pojawiła się w języku europejskim dopiero w XVI wieku i oznaczała wówczas ideę „pełnej wiedzy” (XVI wieku).
W epoce nowożytnej przełomowym przedsięwzięciem była francuska Encyklopedia redagowana m.in. przez Denisa Diderota i współpracowników (okres wydawniczy przypada na lata 1751–1772). Była to jedna z pierwszych encyklopedii, w której główne części tworzyło wielu autorów, reprezentujących różne specjalizacje i środowiska.
Po wynalezieniu prasy drukarskiej (upowszechnionej od połowy XV wieku) zaczęły powstawać drukowane dzieła pod nazwą encyklopedii. Słowniki zawierające rozbudowane artykuły przekształcały się w publikacje encyklopedyczne — przykładowo słownik naukowy, zawierający eseje lub dłuższe akapity (eseje, akapity), mógł być traktowany jako encyklopedia.
Formaty i rozwój technologiczny
Tradycyjnie encyklopedie były drukowanymi tomami. Dopiero w drugiej połowie XX wieku rozpoczęto ich migrację do form elektronicznych: najpierw na nośniki takie jak CD-ROM, a potem do sieci — Internet. W XXI wieku większość dużych encyklopedii udostępnia swoje zasoby online; cyfryzacja ułatwiła wyszukiwanie haseł, szybkie aktualizowanie treści oraz dostęp szerokiej publiczności. Popularnym przykładem encyklopedii internetowej jest angielska Wikipedia (z ponad 6 milionami artykułów), natomiast jako drukowy wzorzec w języku angielskim często wymienia się Encyklopedię Britannica, uważaną za największą drukowaną encyklopedię w języku angielskim.
Budowa encyklopedii
- Hasła i artykuły — podstawowe jednostki encyklopedii; mogą mieć formę krótkich definicji lub rozbudowanych opracowań z bibliografią.
- Porządek — tradycyjnie alfabetyczny (porządku alfabetycznym), choć spotyka się też układy tematyczne i systematyczne.
- Ilustracje i tabele — elementy pomocnicze ułatwiające zrozumienie treści.
- Przypisy i bibliografia — źródła, na których opierają się hasła; ważne dla weryfikowalności informacji.
- Indeksy i odsyłacze — ułatwiają nawigację między powiązanymi tematami.
Rodzaje encyklopedii
Można wyróżnić kilka typów encyklopedii według różnych kryteriów:
- Ogólne — obejmują szeroki zakres dziedzin (np. Britannica, Wikipedia).
- Specjalistyczne — koncentrują się na jednej dziedzinie, np. medycyna, prawo, biologia.
- Popularne — nastawione na czytelnika ogólnego, z przystępnym językiem i obszernymi ilustracjami.
- Naukowe i akademickie — pisane przez specjalistów, z rygorystyczną redakcją i bibliografią.
- Drukowane i cyfrowe — różnią się sposobem dystrybucji, aktualizowania treści i interakcją z użytkownikiem.
- Komercyjne — wydawane i sprzedawane przez firmy (np. Britannica), oraz otwarte projekty współtworzone online (np. Wikipedia), które często korzystają z wolnych licencji i wkładu społeczności.
Redakcja, autorstwo i wiarygodność
Tradycyjne encyklopedie zatrudniały i zlecały pracę setkom ekspertów, recenzentów i redaktorów, którzy tworzyli i weryfikowali treści — tak działały firmy wydawnicze przeznaczające encyklopedie do sprzedaży oraz do bibliotek, jak wspomniane Britannica. Redakcja decydowała o doborze autorów, tonie i zakresie haseł, a także o korekcie i kontroli jakości.
W erze cyfrowej pojawiły się modele edycji oparte na społeczności: niektóre encyklopedie internetowe pozwalały na przesyłanie treści przez płacących klientów, inne akceptowały wkład nieopłacanych użytkowników — co zmieniało zasady kontroli jakości. W praktyce wiarygodność hasła zależy od:
- dostępności źródeł i przypisów,
- kwalifikacji autorów,
- istnienia procesu redakcyjnego i recenzji,
- mechanizmów korekcji błędów i aktualizacji.
Różne modele (zamknięta redakcja vs. otwarta współpraca) mają swoje zalety i ograniczenia: model zamknięty daje większą controlę jakości, model otwarty — szybszą aktualizację i szeroki zakres tematów.
Znaczenie i zastosowania
Encyklopedie służą jako pierwsze źródło orientacji w nowym temacie, narzędzie edukacyjne w szkołach i na uczelniach oraz punkt wyjścia do dalszych badań. Dla czytelników popularnych encyklopedii ważna jest przejrzystość, zwięzłość i dostępność języka; dla naukowców — dokładność, odwołania i bibliografia.
Przyszłość encyklopedii
Cyfryzacja i rozwój technologii (wyszukiwarki, linkowanie, bazy danych, semantyka) powodują, że encyklopedie stają się bardziej dynamiczne, łatwo aktualizowalne i zintegrowane z innymi zasobami wiedzy. Równocześnie rośnie rola transparentności źródeł i etyki redakcyjnej, by utrzymać zaufanie użytkowników w świecie informacji online.
Podsumowanie
Encyklopedia to wielowiekowe narzędzie porządkowania i przekazywania wiedzy — od dzieł starożytnych, przez monumentalne wydania drukowane, po współczesne encyklopedie internetowe. Niezależnie od formy, jej wartość zależy od rzetelności autorów, staranności redakcji i przejrzystości źródeł. Współczesne formy łączą tradycję z dynamiką Internetu, oferując szybki dostęp do ogromnych zasobów informacji (Internecie, CD-ROM-ie), przy zachowaniu różnych modeli redakcyjnych i edycyjnych.
Encyklopedia Britannica
Rodzaje encyklopedii
Istnieją różne rodzaje encyklopedii. Niektóre są ogólne i mają strony na wiele tematów. Encyklopedie angielskie Encyclopædia Britannica i niemiecki Brockhaus są encyklopediami ogólnymi. Niektóre z nich są poświęcone konkretnym tematom. Na przykład, istnieją encyklopedie z zakresu medycyny lub filozofii. Inne to Słownik biografii narodowej, Słownik amerykańskich okrętów wojennych i Słownik prawa Black'a. Istnieją również encyklopedie, które obejmują wiele tematów z jedną perspektywą lub z jednym uprzedzeniem kulturowym. Należą do nich Wielka Radziecka Encyklopedia i Conservapedia.
Istnieją dwa główne sposoby organizowania encyklopedii drukowanych: od A do Z (sposób alfabetyczny) lub według kategorii. Większość encyklopedii przechodzi z A do Z.
Wiele słowników posiada informacje podobne do encyklopedii.
Przykłady słowników encyklopedycznych
- Kompaktowe wydanie Oxfordzkiego Słownika Języka Angielskiego. Tom I A-M, tom II N-Z. 1971. Oxford University Press.
- Trzeci Nowy Międzynarodowy Słownik Webstera . . . Nieskrócony ... Merriam-Webster. 1961. Encyklopedia. Springfield, MA: G & C Merriam Company.
- Fowler's Modern English Usage. Fowler H.W; 2nd revised edition by Gower E. Oxford University Press.
Przykłady encyklopedii
- Encyklopedia Britannica
- Funk & Wagnalls Nowa Encyklopedia. Funk & Wagnalls, Inc.
- The Columbia Encyclopedia w jednym tomie. 1940. Nowy Jork, NY: Columbia University Press.
- Ta strona, Wikipedia
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest encyklopedia?
A: Encyklopedia to zbiór informacji, zazwyczaj w formie książki. Może być również na płytach CD lub w Internecie.
P: Jaka jest największa encyklopedia w języku angielskim?
O: Największą encyklopedią w języku angielskim jest angielska Wikipedia, która zawiera ponad 6 milionów artykułów.
P: Od jak dawna istnieją encyklopedie?
O: Serie książek podsumowujące całą wiedzę wydawane są od tysięcy lat. Słynną wczesną encyklopedią była Historia naturalna Pliniusza Starszego, a słowo "encyklopedia" zostało po raz pierwszy użyte w XVI wieku.
P: Kto napisał Encyklopedię Francuską?
O: Encyklopedia francuska została napisana przez Denisa Diderota i miała główne części napisane przez wielu ludzi z całego świata.
P: Jak encyklopedie stały się popularne po wynalezieniu prasy drukarskiej?
O: Po wynalezieniu prasy drukarskiej słowniki z długimi definicjami zaczęto nazywać encyklopediami, czyli książkami zawierającymi artykuły lub tematy. Na przykład słownik naukowy, jeżeli zawierał eseje lub akapity, był uważany za encyklopedię lub książkę fachową na temat nauki. Niektóre encyklopedie umieszczały wtedy eseje na więcej niż jeden temat w porządku alfabetycznym, zamiast grupować je według tematu. Słowo "encyklopedia" znalazło się w tytule niektórych encyklopedii, a firmy takie jak Britannica zostały założone w celu wydawania tych książek na sprzedaż dla osób prywatnych i bibliotek użytku publicznego.
P: Czym różnią się encyklopedie internetowe od drukowanych?
O: Encyklopedie internetowe pozwalają płacącym im klientom na przesyłanie artykułów z innych encyklopedii, podczas gdy encyklopedie drukowane zatrudniają setki ekspertów do pisania artykułów oraz czytania i wybierania artykułów.
Przeszukaj encyklopedię