Encyklopedia, czyli Systematyczny Słownik Nauk, Sztuki i Rzemiosła, była ogólną encyklopedią opublikowaną we Francji w latach 1751–1772. Pełny tytuł brzmiał Encyklopedia, czyli Systematyczny Słownik Nauk, Sztuki i Rzemiosła, przygotowany przez stowarzyszenie ludzi literatury, uporządkowany przez M. Diderota z Akademii Nauk i Belles-Lettres z Prus, a w części matematycznej przez M. d'Alemberta z Królewskiej Akademii Nauk z Paryża, z Prus i z Royal Society of London. Dzieło to stało się jednym z najważniejszych przedsięwzięć intelektualnych Oświecenia, łącząc w sobie encyklopedyczną ambicję porządkowania wiedzy z krytycznym spojrzeniem na instytucje społeczne i religijne.
Encyklopedia wyróżniała się na tle wcześniejszych słowników i kompendiów m.in. tym, że zawierała artykuły autorstwa wielu współczesnych uczonych, myślicieli i praktyków oraz po raz pierwszy szeroko uwzględniała nauki stosowane i inżynierię, wraz z szczegółowymi rycinami warsztatów i narzędzi. Mimo różnorodności tematów, Encyklopedia słynie przede wszystkim z tego, że reprezentuje myśl o Oświeceniu — promowała rozum, wiedzę empiryczną i krytykę dogmatów. Według Denisa Diderota w artykule "Encyklopedia", celem Encyklopedii była "zmiana sposobu myślenia ludzi". D'Alembert zaś przygotował do pierwszego tomu słynny Discours préliminaire, który stał się manifestem intelektualnym przedsięwzięcia.
Projekt był luźno zainspirowany wcześniejszymi pracami, w tym Cyclopaedia Efraima Chambersa (1728). Początkowo francuski wydawca André Le Breton zlecił tłumaczenie i redakcję przedsięwzięcia, co doprowadziło do szeregu kłopotliwych i nie zawsze honorowych wydarzeń — w tym sporu z Johnem Millsem, który legalnie i personalnie komplikował początki projektu. Le Breton kilkakrotnie zmieniał redaktorów: zatrudnił najpierw Jeana Paula de Gua de Malves, potem — po kolejnych perturbacjach — powierzył redakcję Denisa Diderota i Jeanowi le Rond d'Alembertowi. Diderot pozostał głównym redaktorem przez około dwadzieścia pięć lat, nadzorując znaczny udział własny w tworzeniu haseł i koordynując współpracę wielu autorów.
Budowa, objętość i charakter treści
Całe wydanie obejmowało 28 tomów: 17 tomów tekstu oraz 11 tomów rycin (plansz), publikowanych między 1751 a 1772 rokiem. Encyklopedia zawierała około 70–72 tysięcy haseł obejmujących zarówno nauki teoretyczne, humanistykę, jak i praktyczne opisy rzemiosł i technik. Szczególną wartością prac była obszerna sieć odsyłaczy między hasłami, bibliografie i, przede wszystkim, bogate ilustracje techniczne — tzw. planches — przedstawiające maszyny, narzędzia i organizację warsztatów.
Autorzy i redakcja
Do współpracy przy encyklopedii zaproszono liczne postacie ówczesnego życia intelektualnego: filozofów, uczonych, historyków i praktyków różnych dziedzin. Wśród autorów znaleźli się m.in. myśliciele i pisarze związani z ruchem oświeceniowym. Diderot sam napisał tysiące haseł, szczególnie na tematy filozoficzne, etyczne i religijne; d'Alembert wniósł znaczący wkład w działy matematyczne i naukowe oraz przygotował dyskurs otwierający projekt. Wiele artykułów pochodziło od anonimowych lub mniej znanych specjalistów, zwłaszcza w części dotyczącej rzemiosł i technik.
Wydawnictwo, cenzura i kontrowersje
Publikacja encyklopedii prowadzona była w warunkach stałych napięć: z jednej strony — wielkie zainteresowanie czytelników i popyt, z drugiej — presja cenzorska ze strony władz i Kościoła. Treści krytyczne wobec dogmatów religijnych, monarchii lub uprzywilejowanych instytucji wywoływały protesty i doprowadziły do ingerencji wydawcy, a także do okresowych zakazów, opóźnień i konieczności ukrywania części zawartości. André Le Breton jako wydawca odgrywał równocześnie rolę kontrolera treści, często narzucając poprawki i kompromisy z cenzurą, co rodziło konflikty z redaktorami.
Wpływ i dziedzictwo
Wpływ Encyklopedii był dalekosiężny: rozpowszechniała idee krytycznego myślenia, popularyzowała wiedzę techniczną i przyczyniła się do rozwoju kultury naukowej w XVIII wieku. Wpływ encyklopedystów wykraczał poza sferę naukową — idee przedstawione w pracy przyczyniły się do zmian politycznych i społecznych oraz przygotowały grunt intelektualny dla późniejszych przemian, w tym dla rewolucyjnych przemian we Francji. Sam model tworzenia wiedzy — współpraca wielu autorów, systematyczne porządkowanie informacji i łączenie wiedzy teoretycznej z praktyczną — stał się wzorem dla późniejszych encyklopedii i kompendiów.
Do dziś Encyklopedia pozostaje przedmiotem badań historyków idei, historyków nauki i kultury technicznej. Jej zasięg, forma i metoda ukazywania wiedzy czynią z niej kluczowy dokument epoki Oświecenia — zarówno jako źródło informacji o ówczesnym stanie wiedzy, jak i świadectwo przemian intelektualnych XVIII wieku.