Jean-Jacques Rousseau (urodzony 28 czerwca 1712, zmarł 2 lipca 1778) był słynnym francuskojęzycznym filozofem. Urodził się w Genewie, w Szwajcarii i sam przez całe życie nazywał się Genewaninem. Jego biografia była burzliwa: matka zmarła krótko po jego porodzie, ojciec wkrótce go opuścił, a młodość spędził na naukach i różnych zajęciach, zanim trafił pod opiekę Madame de Warens, która miała duży wpływ na jego życie intelektualne i religijne.

Rousseau żył w XVIII wieku, w epoce oświecenia. Jego myśl polityczna i społeczna wywarła znaczący wpływ na rewolucję francuską oraz przyczyniła się do rozwoju nacjonalizmu i teorii socjalistycznych. Rousseau próbował także łączyć refleksję filozoficzną z praktyką artystyczną — był kompozytorem i autorem prac z zakresu teorii muzyki. Był autorem pamiętnych i często czytanych dzieł literackich i filozoficznych: napisał Spowiedź (Les Confessions), jedną z pierwszych autobiografii w nowożytnej europejskiej literaturze. Jego powieść Julie, ou la nouvelle Héloïse stała się bestsellerem i miała istotny wpływ na pisarzy XIX-wiecznych nurtów romantycznych oraz na wyobraźnię czytelniczą epoki.

Do jego najważniejszych filozoficznych prac należą także Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi (Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes, 1755), Umowa społeczna (Du contrat social, 1762) oraz Emil, czyli o wychowaniu (Émile, ou De l'éducation, 1762). W tych tekstach rozwijał koncepcje natury ludzkiej, pojęcia woli ogólnej (volonté générale), suwerenności ludu oraz ideałów wychowania zgodnego z naturalnym rozwojem dziecka.

Rousseau uważał, że ludzie z natury są dobrzy i niewinni, a korupcja oraz smutek mają swoje źródło w przemianach, jakie niesie ze sobą życie społeczne i cywilizacja. Według niego, w stanie "pierwotnym" człowiek był wolny i prosty, a powstanie własności prywatnej, zależności społecznych i niesprawiedliwości zniszczyło tę pierwotną równowagę. Jeśli społeczeństwo cofnęłoby się do prostszych form, człowiek mógłby odzyskać część tej pierwotnej szczerości i czystości.

Rousseau jest najbardziej znany ze swojej teorii kontraktu społecznego, którą często porównuje się do koncepcji innych myślicieli, np. Johna Locke'a. W The Social Contract (fr. Du contrat social) przedstawił pomysł, że wolność jednostki najlepiej chroni się wtedy, gdy wszyscy członkowie wspólnoty zgadzają się na reguły będące wyrazem woli ogólnej. Dla Rousseau wolność polega na podporządkowaniu się prawom, które człowiek sam sobie narzuca — to centralna myśl jego politycznej filozofii.

W dziedzinie wychowania jego Emil zaproponował podejście wychowawcze skupione na naturalnym rozwoju dziecka, nauce przez doświadczenie oraz stopniowym przygotowaniu do życia obywatelskiego. Te idee stały się podstawą nowoczesnej pedagogiki i wpłynęły na późniejsze koncepcje edukacyjne.

Rousseau był postacią kontrowersyjną: z jednej strony podziwiano jego oryginalność i wpływ na myśl polityczną i literacką, z drugiej — krytykowano za radykalizm, sprzeczności w niektórych poglądach i trudne relacje z innymi pisarzami oświecenia (m.in. Voltaire, Diderot). Niektóre jego dzieła zostały zakazane lub spalono, a on sam przez długi czas żył na wygnaniu lub w ukryciu.

Jego wpływ jest jednak niepodważalny: idee Rousseau o suwerenności ludu, prawie naturalnym, wychowaniu i krytyce nierówności zainspirowały rewolucjonistów, myślicieli narodowych i reformatorów społecznych. Wpłynął także na rozwój literatury i sztuki, zwłaszcza na romantyzm, oraz na rozwój teorii politycznych i pedagogicznych, które przetrwały długo po jego śmierci.

  • Najważniejsze dzieła: Rozprawa o naukach i sztukach (Discours sur les sciences et les arts), Rozprawa o nierówności, Julie, ou la nouvelle Héloïse, Umowa społeczna, Emil, Spowiedź.
  • Główne pojęcia: wola ogólna, suwerenność ludu, naturalna dobroć człowieka, krytyka własności prywatnej i cywilizacyjnych źródeł nierówności, pedagogika naturalna.
  • Dziedzictwo: inspiracja dla rewolucji francuskiej, wpływ na romantyzm, pedagogikę i myśl polityczną XIX i XX wieku.