Łukasz Ewangelista jest tradycyjnie uważany za autora Ewangelii Łukasza i Dziejów Apostolskich w Nowym Testamencie Biblii chrześcijańskiej. Wczesne źródła kościelne — m.in. Ireneusz, Euzebiusz z Cezarei i Jerome — podają, że był on przyjacielem św. Pawła, że był lekarzem, oraz że pochodził z ludności greckiej, z Antiochii w Syrii. Tradycja ta stała się podstawą przekonania, że autor Ewangelii i Dziejów to ta sama osoba — Łukasz, towarzysz Pawła.

Tradycja i zewnętrzne świadectwa

Wczesne świadectwa przypisujące autorstwo pochodzą ze źródeł kościelnych z II–IV w. Ich argumenty opierają się na:

  • wymienieniu osoby o imieniu Łukasz w listach Pawła (np. list do Kolosan 4:14, gdzie występuje wyrażenie "Łukasz, lekarz"),
  • wewnętrznych fragmentach Dziejów Apostolskich tzw. "we-passages" (przejścia z zaimkiem "my"), które sugerują, że autor znajdował się przy Pawle w niektórych podróżach,
  • jednolitym stylu i teologicznej ciągłości między Ewangelią Łukasza a Dziejami — stąd tradycyjna jedność autorska (tzw. Lukasz-Acts unity).

Dowody wewnętrzne i krytyka współczesna

Nowożytna krytyka biblijna i filologia prezentują bardziej zniuansowany obraz. Do głównych punktów należą:

  • Prefacja do Ewangelii (adresowana do Teofilego) i sam sposób narracji sugerują, że autor korzystał z dostępnych źródeł i relacji świadków, a także dbał o spójną historię.
  • Język i styl — autor posługuje się wysokiej jakości greką, używa charakterystycznych zwrotów i terminologii (np. medycznej), co niektórzy interpretują jako potwierdzenie wykształcenia i środowiska kulturowego autora.
  • Kwestie różnic względem pism Pawła — krytycy wskazują, że teologia przedstawiona w listach Pawła ma swoje charakterystyczne akcenty, które nie zawsze są wprost odzwierciedlone w Dziejach. Ponadto Dzieje czasami przedstawiają wydarzenia lub przebieg podróży Pawła w sposób różny od rekonstrukcji opartej wyłącznie na listach Pawła.
  • Autentyczność "we-passages" — niektórzy badacze uważają, że "my"-fragmenty mogły być zabiegiem literackim naśladującym relację uczestnika, a niekoniecznie bezpośrednim dowodem osobistej obecności autora.

W związku z tym część współczesnych uczonych przyjmuje tradycyjną identyfikację autora z towarzyszem Pawła i uznaje jednorodność Ewangelii Łukasza i Dziejów, inne natomiast widzą w autorstwie problem otwarty: albo autor był niezależnym kronikarzem korzystającym z różnych źródeł, albo tradycyjna identyfikacja jest wtórna i anonimowy autor przyjął imię lub tradycję łączącą go z Pawłem.

Tematy i cechy teologiczne Łukasza

Bez względu na dokładne pochodzenie autora, teksty przypisywane Łukaszowi mają wyraźne cechy i tematy:

  • uniwersalizm zbawienia — zwracanie uwagi na misję do pogan i otwartość na wszystkich ludzi,
  • rola Ducha Świętego — podkreślana w scenach zwiastowania, chrzcie i działalności Kościoła,
  • troska o ubogich i marginalizowanych — liczne przypowieści i opisy interakcji z kobietami, ubogimi i obcymi,
  • historyczne i narracyjne podejście — dbałość o chronologię, opis miejsc i podróży oraz staranne komponowanie opowieści.

Datowanie i źródła

Naukowcy zwykle datują powstanie Ewangelii Łukasza i Dziejów na okres pomiędzy około 70 a 100 r. n.e.; popularna opinia umieszcza je w latach 80.–90. Istnieją jednak też propozycje wcześniejszych dat (np. lata 60.), zależnie od interpretacji odniesień do zniszczenia Jerozolimy i innych kontekstów historycznych. Autor korzystał najpewniej z kilku źródeł: Ewangelii Marka (w przypadku Łukasza), hipotetycznego źródła Q (dla materiału wspólnego z Ewangelią Mateusza) oraz specyficznego materiału Lukaszowego (tzw. źródło "L"), a w Dziejach z relacji uczestników i dokumentów kościelnych.

Korekta jednej powszechnej nieścisłości

W oryginalnym tekście pojawiła się nieścisłość dotycząca mędrców: to nie Łukasz, lecz Ewangelia Mateusza opisuje przybycie mędrców ("mędrcy ze Wschodu"). Ewangelia Łukasza zamiast mędrców opisuje pielgrzymów pasterskich, którzy przyszli oddać pokłon nowo narodzonemu Jezusowi. Liczba mędrców (trzech) nie wynika z tekstu Mateusza — ona została wywnioskowana później na podstawie trzech darów (złoto, kadzidło, mirra).

Podsumowanie

Tradycja chrześcijańska silnie identyfikuje Łukasza jako autora Ewangelii i Dziejów oraz jako towarzysza Pawła i lekarza. Współczesne badania potwierdzają jednak, że sprawa autorstwa i tożsamości pozostaje przedmiotem dyskusji: istnieją przekonujące argumenty zarówno za tradycyjną identyfikacją, jak i za krytycznym podejściem wskazującym na anonimowość lub literackie konstruowanie postaci autora. W efekcie większość tekstów akademickich prezentuje stanowisko zrównoważone — uznając wartość historyczną i literacką Ewangelii Łukasza i Dziejów, ale pozostając ostrożnymi wobec jednoznacznego przypisywania autorstwa bez dodatkowych dowodów.