William Tyndale — tłumacz Biblii i reformator Anglii (ok. 1484–1536)

William Tyndale (ok. 1484–1536) był wybitnym uczonym angielskim, teologiem i jednym z najważniejszych tłumaczy Biblii na język angielski. Jego prace zapoczątkowały nowoczesne tłumaczenia Pisma Świętego w Anglii i miały ogromny wpływ na rozwój języka oraz myśli reformacyjnej.

Życie i wykształcenie

Tyndale otrzymał wykształcenie humanistyczne i studiował na uniwersytetach angielskich, gdzie poznał języki klasyczne i idee renesansowego odrodzenia nauki. Jego zainteresowanie bezpośrednim studiowaniem Pisma Świętego w oryginalnych językach (hebrajskim i greckim) oraz pragnienie, by tekst był dostępny dla zwykłych ludzi w języku narodowym, ukształtowały późniejszą działalność translatorską.

Tłumaczenia i działalność wydawnicza

Tłumaczenie Tyndale'a było pierwszym znaczącym angielskim przekładem Pisma, który opierał się bezpośrednio na tekstach hebrajskich i greckich, a także pierwszym angielskim przekładem przygotowanym z wykorzystaniem prasy drukarskiej. W swoich przekładach czerpał inspirację z pracy takich uczonych jak Erazm, który popularyzował grecki Nowy Testament, oraz z doktryn reformatorów, w tym Marcina Lutra.

Oprócz tłumaczeń Nowego Testamentu Tyndale podjął przekłady wybranych ksiąg Starego Testamentu i przygotował komentarze oraz traktaty religijne. Jego styl tłumaczenia był prosty, przejrzysty i często wpłynął na potoczne zwroty angielskie — wiele z jego sformułowań przetrwało w literaturze i mowie do dziś.

Sprzeciw Kościoła i ucieczka z Anglii

Rozpowszechnienie wcześniejszych angielskich przekładów (m.in. Biblii Wycliffe'a) oraz działalność reformacyjna spowodowały, że władze kościelne dążyły do kontrolowania tłumaczeń Biblii. W praktyce każde nielicencjonowane posiadanie Pisma Świętego w języku angielskim mogło ściągnąć surowe konsekwencje — groziła nawet kara śmierci — mimo że tłumaczenia na inne główne języki europejskie były w wielu miejscach tolerowane.

Wobec odmowy udzielenia mu oficjalnej licencji i rosnącego zagrożenia ze strony zwolenników zachowania status quo, Tyndale opuścił Anglię i działał na kontynencie, gdzie mógł tłumaczyć i wydawać swoje prace z mniejszym ryzykiem cenzury. Jego przekłady krążyły w Anglii pomimo zakazów, co coraz bardziej drażniło obrońców autorytetu kościelnego.

Konflikt z władzą królewską i polityczny wpływ tłumaczeń

Jeden z jego traktatów — Posłuszeństwo człowieka chrześcijańskiego — wpadł w ręce Henryka VIII. Wpływ, jaki wywarły na króla argumenty dotyczące autorytetu i prawa do interpretacji Pisma, przyczynił się do politycznych decyzji prowadzących do zerwania Anglii z Rzymem i ustanowienia niezależnej jurysdykcji kościelnej w Anglii (m.in. Aktu Supremacji w 1534 r.). W rezultacie w 1539 r. ukazała się zatwierdzona przez Henryka tzw. Wielka Biblia, której przekładu i redakcji dokonano w dużej mierze na podstawie prac Tyndale'a. Stąd popularna nazwa Biblia Tyndale'a dla części wpływów, jakie jego przekłady wywarły na późniejsze wydania.

Aresztowanie, proces i egzekucja

Mimo ucieczki z Anglii jego przeciwnicy nie zaprzestali poszukiwań. Agenci kanclerza i obrońcy ortodoksji religijnej, w tym osoby działające na polecenie Thomasa More'a, tropili Tyndale'a po Europie. Ostatecznie został schwytany w 1535 roku i uwięziony w okolicach Brukseli (dokładniej w zamku w Vilvoorde) na ponad rok. W 1536 r. stanął przed sądem oskarżony o herezję. Skazano go na śmierć: został garrotowany, a następnie jego ciało spalono na stosie.

Dziedzictwo

Pomimo skazania i egzekucji prace Tyndale'a przetrwały i miały trwały wpływ na rozwój języka i przekładów biblijnych. W 1611 r. 54 uczonych przygotowujących wersję króla Jakuba korzystało znacznie z tłumaczeń Tyndale'a; szacunki mówią, że w przekładzie króla Jakuba Nowy Testament zawiera około 83% sformułowań pochodzących od Tyndale'a, a Stary Testament — około 76%. W 2002 roku Tyndale znalazł się na 26. miejscu w plebiscycie BBC na 100 największych Brytyjczyków.

Jego praca nie tylko umożliwiła powszechniejszy dostęp do Pisma Świętego w języku ojczystym, lecz także wprowadziła do angielszczyzny wiele zwrotów i idiomów, które stały się częścią literackiego i potocznego języka. Dla historyków reformacji i badań nad językiem angielskim William Tyndale pozostaje postacią kluczową — męczennikiem za wolność sumienia i propagatorem przekładu Pisma na język zrozumiały dla wszystkich.