Serce jest narządem występującym u każdego kręgowca. To silny, poprzecznie prążkowany mięsień, który u ludzi znajduje się w śródpiersiu, nieco po lewej stronie klatki piersiowej. Przyjmuje się, że ma ono wielkość zbliżoną do pięści właściciela; przeciętna masa serca dorosłego człowieka to około 250–350 g u kobiet i 300–350 g u mężczyzn. Serce pompuje krew w całym organizmie, utrzymując wymianę gazową, dostarczanie składników odżywczych i usuwanie produktów przemiany materii. Ma regularne skurcze — naprzemienne fazy skurczu (systola) i rozkurczu (diastola), podczas których krew jest wyrzucana do naczyń i napływa z powrotem do jam serca.

Cardiac i cardio oznaczają "o sercu", więc jeśli coś ma przedrostek cardio lub cardiac, to odnosi się do struktur lub funkcji związanych z sercem. W codziennej i medycznej terminologii te przedrostki występują w takich wyrazach jak cardiologia (dziedzina medycyny) czy cardiomegalia (powiększenie serca).

Myocardium oznacza mięsień sercowy: 'myo' pochodzi od greckiego słowa oznaczającego mięsień - 'mys', cardium pochodzi od greckiego słowa oznaczającego serce - 'kardia'. Warstwa ta jest najgrubszą warstwą ściany serca i odpowiada za generowanie siły skurczu.

Budowa anatomiczna

Serce człowieka ma cztery jamy: dwa przedsionki (atria) i dwie komory (ventriculi). Przedsionki przyjmują krew napływającą do serca (prawy — krew żylna z ciała, lewy — krew utlenowana z płuc), a komory wyrzucają ją do krążenia płucnego (prawa komora) i systemowego (lewa komora). Jamę serca dzieli przegroda (septa), oddzielająca część prawą od lewej.

Na granicach między jamami znajdują się zastawki, które zapobiegają cofaniu się krwi:

  • zastawka trójdzielna (pomiędzy prawym przedsionkiem a prawą komorą),
  • zastawka mitralna (dwudzielna, pomiędzy lewym przedsionkiem a lewą komorą),
  • zastawka pnia płucnego (pomiędzy prawą komorą a pniem płucnym),
  • zastawka aortalna (pomiędzy lewą komorą a aortą).

Ściana serca zbudowana jest z trzech głównych warstw:

  • naskórek zewnętrzny (epicardium) — cienka błona, która jest jednocześnie częścią osierdzia,
  • mięsień sercowy (myocardium) — warstwa kurczliwa odpowiedzialna za napęd krwi,
  • wsierdzie (endocardium) — wewnętrzna wyściółka jam serca i zastawek.

Układ przewodzący i regulacja rytmu

Rytm serca generowany jest przez wyspecjalizowane komórki układu bodźco-przewodzącego:

  • węzeł zatokowo-przedsionkowy (SA) — naturalny rozrusznik serca, inicjuje impulsy elektryczne,
  • węzeł przedsionkowo-komorowy (AV) — spowalnia przewodzenie, co pozwala przedsionkom na skurcz przed komorami,
  • pęczek przedsionkowo-komorowy (pęczek His) i włókna Purkinjego — przewodzą impuls do komór, powodując ich skoordynowany skurcz.
Ściślejsza kontrola częstości i siły skurczu odbywa się przez autonomiczny układ nerwowy (współczulny i przywspółczulny) oraz przez hormony (np. adrenalina). Pojęcie objętości wyrzutowej (stroke volume) i rzutu serca (cardiac output = objętość wyrzucana na minutę) opisuje wydajność jego pracy.

Krążenie wieńcowe

Mięsień sercowy zaopatrywany jest w tlen i substancje odżywcze przez naczynia wieńcowe (tętnice wieńcowe i żyły). Niedostateczne ukrwienie tej sieci może prowadzić do niedokrwienia mięśnia sercowego, zawału i innych powikłań.

Funkcje serca

Do podstawowych funkcji serca należą:

  • utrzymywanie ciągłego przepływu krwi w obrębie krążenia płucnego i systemowego,
  • dostarczanie tlenu i substancji odżywczych do tkanek oraz usuwanie dwutlenku węgla i produktów przemiany materii,
  • utrzymywanie ciśnienia krwi odpowiedniego do perfuzji narządów,
  • sekrecja hormonów — np. przedsionkowy peptyd natriuretyczny (ANP), który bierze udział w regulacji gospodarki sodowo‑wodnej i ciśnienia krwi.

Choroby i profilaktyka

Najczęstsze problemy sercowo‑naczyniowe to choroba niedokrwienna serca, zawał mięśnia sercowego, zaburzenia rytmu (arytmie), niewydolność serca, a także wady zastawkowe. Czynniki ryzyka obejmują palenie tytoniu, nadciśnienie, cukrzycę, podwyższony poziom cholesterolu, otyłość i brak aktywności fizycznej.

Profilaktyka obejmuje zdrowy tryb życia: zbilansowaną dietę, regularną aktywność fizyczną, kontrolę masy ciała, zaprzestanie palenia oraz regularne badania kontrolne (pomiar ciśnienia, lipidogram, badania przesiewowe). W przypadku objawów takich jak bóle w klatce piersiowej, duszność, omdlenia czy kołatanie serca należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza.

Uwaga dotycząca terminologii

W literaturze medycznej i popularnonaukowej spotykane są terminy pochodzenia łacińskiego i greckiego (np. Myocardium), które odzwierciedlają budowę i funkcję serca. Znajomość przedrostków takich jak cardio- ułatwia rozumienie nazw procesów i chorób związanych z sercem.