Rosyjska wojna domowa (1917–1922) toczyła się od rewolucji październikowej w 1917 r. do umocnienia władzy bolszewików w 1922 r. Był to konflikt wielostronny, którego oś stanowiła walka między Armią Czerwoną a Białą, ale uczestniczyły w nim także liczne oddziały lokalne, formacje nacjonalistyczne i obce interwencje. Armia Czerwona reprezentowała interesy komunistów i została zorganizowana centralnie (ważną rolę w jej tworzeniu odegrał Lew Trocki). Biała Armia skupiała rozmaite siły przeciwników bolszewików — monarchistów, liberałów, wojskowych i nacjonalistów — które nie potrafiły wypracować trwałej współpracy. Dodatkowo działały różne formacje lokalne, jak oddziały chłopskie i anarchistyczne oraz tzw. Zielona Armia na Ukrainie. Interwencję zbrojną podjęły także państwa zachodnie i Japonia; wysłano siły m.in. w ramach interwencję syberyjską. Ostatecznie zwyciężyła Armia Czerwona — lepsza organizacja, kontrola nad centralnymi regionami przemysłowymi i koleją transsyberyjską oraz sprawniejsza logistyka zadecydowały o sukcesie. Po wojnie bolszewicy zunifikowali państwo i w 1922 r. utworzyli Związek Radziecki.

Przyczyny konfliktu

Wojna domowa była skutkiem złożonych procesów politycznych i społecznych, w tym:

  • upadku monarchii: Car Mikołaj II został obalony podczas rewolucji lutowej 1917 r., co osłabiło strukturę państwa i porządek prawny;
  • ostrego podziału politycznego po rewolucji październikowej — bolszewicy przejęli władzę, co spotkało się z oporem różnych środowisk;
  • nadmiaru lokalnych napięć społecznych: konflikty o ziemię, bunty chłopskie, aspiracje narodowe w obrębie upadającego Imperium Rosyjskiego;
  • wpływu I wojny światowej: wyczerpanie ekonomiczne i militarne, podpisanie przez bolszewików traktatu brzeskiego i kontrowersyjne decyzje wojenne, które pogłębiły opozycję;
  • obaw państw zachodnich przed rozprzestrzenianiem się rewolucji komunistycznej, co doprowadziło do wsparcia dla Białych.

Strony konfliktu

Wojna miała wielowątkowy charakter. Najważniejsze siły to:

  • Armia Czerwona – zorganizowana siła bolszewików, centralnie dowodzona, korzystająca z przewagi osobowej i materiałowej w centralnych obszarach Rosji (Czerwona, komuniści).
  • Armia Biała – luźny związek formacji antybolszewickich (m.in. dowódcy tacy jak admirał Aleksandr Kołczak, gen. Antoni Denikin, gen. Piotr Wrangiel czy gen. Nikołaj Judenicz), niezdolna do trwałej koordynacji i zjednoczenia celów (Biała).
  • Formacje lokalne – m.in. Zielona Armia i oddziały anarchistyczne (np. ugrupowania Nestora Machny na Ukrainie), które często prowadziły walki zarówno z Czerwonymi, jak i z Białymi.
  • Ruchy narodowo-wyzwoleńcze – walczące o niepodległość regionów byłego imperium; sukces w osiągnięciu niepodległości odniosły m.in. Finlandii, Polsce, Litwie, Łotwie i Estonii.
  • Interwencje zagraniczne – siły z Japonii, Wielkiej Brytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych i innych krajów wsparły Białych militarnie i logistycznie, m.in. na Dalekim Wschodzie i w portach czarnomorskich (włącznie z interwencją syberyjską); rolę militarną odegrał też Legion Czechosłowacki, kontrolujący fragmenty Kolei Transsyberyjskiej.

Przebieg wojny

Konflikt miał kilka faz:

  • 1918–1919: rozruchy i szeroka ekspansja walk — Biali osiągali lokalne sukcesy i opanowywali fragmenty kraju, ale brak jednolitego planu i spójnego zaplecza politycznego ograniczał ich możliwości;
  • 1919–1920: kontrataki Czerwonych i stopniowe przejmowanie inicjatywy; w tym okresie dochodziło do licznych zbrodni wojennych po obu stronach oraz do masowych represji (tzw. „Czerwony terror” i akty przemocy ze strony Białych); także narastająca wojna polsko-bolszewicka, która miała wpływ na sytuację w zachodnich obwodach Rosji;
  • 1920–1921: załamanie kampanii Białych (porażki Denikina i Kołczaka), sukcesy bolszewików na froncie południowym i syberyjskim; ewakuacja i klęska ostatnich ośrodków Białych (m.in. ewakuacja z Krymu pod dowództwem Wrangla w 1920 r.); w 1921 r. stłumienie powstania na wyspie Kronstadt i upadek ostatnich większych rebelii;
  • latem 1921–1922: konsolidacja władzy bolszewików, zakończenie większych operacji wojennych i przejście do odbudowy państwa.

Konflikt był brutalny: poza walkami zbrojnymi wybuchały epidemie, panowała klęska głodu (szczególnie w 1921–1922), a represje i pogromy zwiększały skalę ludzkiego cierpienia.

Skutki wojny

  • Polityczne: upadek struktur carskiej Rosji i umocnienie władzy bolszewików; w 1922 r. powstanie Związku Radzieckiego jako nowej formy państwowej;
  • Gospodarcze i społeczne: ogromne zniszczenia infrastruktury, spadek produkcji przemysłowej i rolnej, kryzys gospodarczy oraz migracje i fale uchodźców;
  • Ludzkie koszty: miliony ofiar. Szacunki obejmujące bezpośrednie ofiary walk, ofiary głodu i epidemii mówią o kilku milionach zabitych i zmarłych (w literaturze często przytacza się liczby rzędu 7–12 milionów, zależnie od metodologii);
  • Polityka wewnętrzna: zwycięstwo bolszewików umożliwiło wprowadzenie polityk takich jak „wojenny komunizm”, a następnie częściowe ich złagodzenie przez Nową Politykę Ekonomiczną (NEP) po 1921 r.;
  • Międzynarodowe konsekwencje: utworzenie państw niepodległych w niektórych regionach dawnego imperium (m.in. Finlandii, Polsce, Litwie, Łotwie, Estonii), długotrwałe napięcia między ZSRR a państwami zachodnimi oraz fala emigracji przeciwników bolszewików (tzw. emigracja biała).

Podsumowując, rosyjska wojna domowa była konfliktem o charakterze rewolucyjnym i kontrrewolucyjnym, który przekształcił polityczny krajobraz Europy Wschodniej, przyczynił się do upadku starego porządku i powstania nowego – komunistycznego – państwa, oraz pociągnął za sobą ogromne koszty ludzkie i materialne.