Rosyjska wojna domowa 1917–1922: przyczyny, strony konfliktu i skutki
Rosyjska wojna domowa 1917–1922 — przyczyny, kluczowe strony konfliktu (Czerwoni, Biali, Zieloni) i długotrwałe skutki, które doprowadziły do powstania ZSRR.
Rosyjska wojna domowa (1917–1922) toczyła się od rewolucji październikowej w 1917 r. do umocnienia władzy bolszewików w 1922 r. Był to konflikt wielostronny, którego oś stanowiła walka między Armią Czerwoną a Białą, ale uczestniczyły w nim także liczne oddziały lokalne, formacje nacjonalistyczne i obce interwencje. Armia Czerwona reprezentowała interesy komunistów i została zorganizowana centralnie (ważną rolę w jej tworzeniu odegrał Lew Trocki). Biała Armia skupiała rozmaite siły przeciwników bolszewików — monarchistów, liberałów, wojskowych i nacjonalistów — które nie potrafiły wypracować trwałej współpracy. Dodatkowo działały różne formacje lokalne, jak oddziały chłopskie i anarchistyczne oraz tzw. Zielona Armia na Ukrainie. Interwencję zbrojną podjęły także państwa zachodnie i Japonia; wysłano siły m.in. w ramach interwencję syberyjską. Ostatecznie zwyciężyła Armia Czerwona — lepsza organizacja, kontrola nad centralnymi regionami przemysłowymi i koleją transsyberyjską oraz sprawniejsza logistyka zadecydowały o sukcesie. Po wojnie bolszewicy zunifikowali państwo i w 1922 r. utworzyli Związek Radziecki.
Przyczyny konfliktu
Wojna domowa była skutkiem złożonych procesów politycznych i społecznych, w tym:
- upadku monarchii: Car Mikołaj II został obalony podczas rewolucji lutowej 1917 r., co osłabiło strukturę państwa i porządek prawny;
- ostrego podziału politycznego po rewolucji październikowej — bolszewicy przejęli władzę, co spotkało się z oporem różnych środowisk;
- nadmiaru lokalnych napięć społecznych: konflikty o ziemię, bunty chłopskie, aspiracje narodowe w obrębie upadającego Imperium Rosyjskiego;
- wpływu I wojny światowej: wyczerpanie ekonomiczne i militarne, podpisanie przez bolszewików traktatu brzeskiego i kontrowersyjne decyzje wojenne, które pogłębiły opozycję;
- obaw państw zachodnich przed rozprzestrzenianiem się rewolucji komunistycznej, co doprowadziło do wsparcia dla Białych.
Strony konfliktu
Wojna miała wielowątkowy charakter. Najważniejsze siły to:
- Armia Czerwona – zorganizowana siła bolszewików, centralnie dowodzona, korzystająca z przewagi osobowej i materiałowej w centralnych obszarach Rosji (Czerwona, komuniści).
- Armia Biała – luźny związek formacji antybolszewickich (m.in. dowódcy tacy jak admirał Aleksandr Kołczak, gen. Antoni Denikin, gen. Piotr Wrangiel czy gen. Nikołaj Judenicz), niezdolna do trwałej koordynacji i zjednoczenia celów (Biała).
- Formacje lokalne – m.in. Zielona Armia i oddziały anarchistyczne (np. ugrupowania Nestora Machny na Ukrainie), które często prowadziły walki zarówno z Czerwonymi, jak i z Białymi.
- Ruchy narodowo-wyzwoleńcze – walczące o niepodległość regionów byłego imperium; sukces w osiągnięciu niepodległości odniosły m.in. Finlandii, Polsce, Litwie, Łotwie i Estonii.
- Interwencje zagraniczne – siły z Japonii, Wielkiej Brytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych i innych krajów wsparły Białych militarnie i logistycznie, m.in. na Dalekim Wschodzie i w portach czarnomorskich (włącznie z interwencją syberyjską); rolę militarną odegrał też Legion Czechosłowacki, kontrolujący fragmenty Kolei Transsyberyjskiej.
Przebieg wojny
Konflikt miał kilka faz:
- 1918–1919: rozruchy i szeroka ekspansja walk — Biali osiągali lokalne sukcesy i opanowywali fragmenty kraju, ale brak jednolitego planu i spójnego zaplecza politycznego ograniczał ich możliwości;
- 1919–1920: kontrataki Czerwonych i stopniowe przejmowanie inicjatywy; w tym okresie dochodziło do licznych zbrodni wojennych po obu stronach oraz do masowych represji (tzw. „Czerwony terror” i akty przemocy ze strony Białych); także narastająca wojna polsko-bolszewicka, która miała wpływ na sytuację w zachodnich obwodach Rosji;
- 1920–1921: załamanie kampanii Białych (porażki Denikina i Kołczaka), sukcesy bolszewików na froncie południowym i syberyjskim; ewakuacja i klęska ostatnich ośrodków Białych (m.in. ewakuacja z Krymu pod dowództwem Wrangla w 1920 r.); w 1921 r. stłumienie powstania na wyspie Kronstadt i upadek ostatnich większych rebelii;
- latem 1921–1922: konsolidacja władzy bolszewików, zakończenie większych operacji wojennych i przejście do odbudowy państwa.
Konflikt był brutalny: poza walkami zbrojnymi wybuchały epidemie, panowała klęska głodu (szczególnie w 1921–1922), a represje i pogromy zwiększały skalę ludzkiego cierpienia.
Skutki wojny
- Polityczne: upadek struktur carskiej Rosji i umocnienie władzy bolszewików; w 1922 r. powstanie Związku Radzieckiego jako nowej formy państwowej;
- Gospodarcze i społeczne: ogromne zniszczenia infrastruktury, spadek produkcji przemysłowej i rolnej, kryzys gospodarczy oraz migracje i fale uchodźców;
- Ludzkie koszty: miliony ofiar. Szacunki obejmujące bezpośrednie ofiary walk, ofiary głodu i epidemii mówią o kilku milionach zabitych i zmarłych (w literaturze często przytacza się liczby rzędu 7–12 milionów, zależnie od metodologii);
- Polityka wewnętrzna: zwycięstwo bolszewików umożliwiło wprowadzenie polityk takich jak „wojenny komunizm”, a następnie częściowe ich złagodzenie przez Nową Politykę Ekonomiczną (NEP) po 1921 r.;
- Międzynarodowe konsekwencje: utworzenie państw niepodległych w niektórych regionach dawnego imperium (m.in. Finlandii, Polsce, Litwie, Łotwie, Estonii), długotrwałe napięcia między ZSRR a państwami zachodnimi oraz fala emigracji przeciwników bolszewików (tzw. emigracja biała).
Podsumowując, rosyjska wojna domowa była konfliktem o charakterze rewolucyjnym i kontrrewolucyjnym, który przekształcił polityczny krajobraz Europy Wschodniej, przyczynił się do upadku starego porządku i powstania nowego – komunistycznego – państwa, oraz pociągnął za sobą ogromne koszty ludzkie i materialne.
Okresy
Armia Czerwona i Biała walczyły w tej wojnie na trzech głównych frontach. Regiony te znajdowały się na wschodzie, południu i północnym zachodzie Związku Radzieckiego. Były też trzy główne okresy wojny. Wybuch rosyjskiej wojny domowej i jej duża skala zaskoczyła Władimira Lenina.
Wkrótce po Rewolucji Rosyjskiej w 1917 r. rozpoczął się pierwszy okres rosyjskiej wojny domowej. Większość walk w tym okresie toczyła się na małą skalę. Ale walki rozpoczęły się w wielu miejscach.
Drugi okres rosyjskiej wojny domowej był bardzo ważnym etapem. Trwała ona od stycznia do listopada 1919 r.] Na początku Biała Armia wygrywała na wszystkich trzech frontach. Niektóre obce kraje pomagały Białej Armii. Ale Leon Trocki zreorganizował Armię Czerwoną. Armia Czerwona walczyła, a Biała Armia poniosła ciężkie straty. Biała Armia prawie straciła swoją siłę bojową.
Walki na Krymie były trzecim i ostatnim okresem wojny. Na Krymie zebrało się wielu żołnierzy Białej Armii. Sprawili, że ich pozycja była bardzo bezpieczna i silna. Armia Czerwona nadal z nimi walczyła. Kiedy wojna polsko-bolszewicka zakończyła się niepodległością Polski, więcej żołnierzy Armii Czerwonej mogło wzmocnić swoich towarzyszy na Krymie. Ta akcja pokonała Białą Armię w listopadzie 1920 roku. Na początku lat 20. na Kaukazie kontynuowano walkę z nacjonalistami.
Śmierć/ofiary śmiertelne
- Około 8 milionów ludzi straciło życie podczas rosyjskiej wojny domowej. Z nich, około miliona było żołnierzami Armii Czerwonej.
- Antykomuniści i ich Biała Armia zabili co najmniej 50.000 komunistów.
- Wiele milionów ludzi zmarło również z powodu głodu, głodu i epidemii. Wielu Żydów zginęło w pogromach.
Po wojnie
Podczas i po zakończeniu rosyjskiej wojny domowej, Rosja Radziecka poniosła ogromne straty. W 1920 i 1921 r. padało niewiele deszczu, który w 1921 r. spowodował poważny głód. Około miliona Rosjan opuściło Rosję i wyjechało do innych krajów, aby tam na stałe zamieszkać. Wielu z nich było bardzo wykształconymi i doświadczonymi ludźmi.
Straty ekonomiczne również były bardzo duże. Spadła wartość rosyjskiej waluty (rubla). W 1914 r., mając 2 ruble, można było kupić dolara amerykańskiego. W 1920 r. trzeba było dać 1200 rubli, aby kupić jednego dolara. Szacuje się, że wojna kosztowała Rosję Sowiecką około 50 miliardów rubli, czyli 35 000 000 000 dolarów w dzisiejszej cenie. Produkcja dóbr przemysłowych spadła do bardzo niskiego poziomu. Na przykład Związek Radziecki produkował tylko 5 % bawełny i tylko 2 % rudy żelaza, w porównaniu z produkcją z 1913 roku. Ogólnie rzecz biorąc, produkcja spadła do 20 % produkcji z 1913 roku.
Rosyjska wojna domowa miała również bardzo zły wpływ na rolnictwo. Gospodarstwa rolne produkowały tylko 37 % normalnej produkcji. Liczba koni spadła z 35 milionów (w 1916 r.) do 24 milionów (w 1920 r.). Zmniejszyła się również liczba bydła, z 58 milionów do 37 milionów.
W czasie tej wojny, rząd Związku Radzieckiego mógł jakoś zarządzać krajem. W marcu 1921 r., cztery miesiące po klęsce Białej Armii na Krymie, administracja Lenina porzuciła politykę wojennego komunizmu i sformułowała nową politykę gospodarczą, która pozwoliła na denacjonalizację rolnictwa i przemysłu, ale większość instytucji finansowych zachowała własność państwową z deregulacją w tych sektorach. W dniu 30 grudnia 1922 r. formalnie utworzono ZSRR, a do 1928 r. produkcja powróciła do poziomu sprzed wojny. Lenin jednak nie dożył tego dnia:. Zmarł w 1924 r., a nowym przywódcą został Józef Stalin.
Wynik pierwszej wojny światowej i rosyjskiej wojny domowej był bardzo zły dla życia i społeczeństwa nowonarodzonego Związku Radzieckiego. Ludzie zawsze pamiętali o swoich złych wynikach.
Pytania i odpowiedzi
P: Czym była rosyjska wojna domowa?
O: Rosyjska wojna domowa była wojną domową toczoną od 7 listopada 1917 do 16 czerwca 1922 roku pomiędzy kilkoma ugrupowaniami w Rosji. Główne walki toczyły się między Armią Czerwoną a Armią Białą.
P: Kim była Armia Czerwona?
O: Armia Czerwona była komunistycznym, bolszewickim ugrupowaniem.
Q: Kim była Armia Biała?
A: Biała Armia była antykomunistyczna i składała się z wielu byłych lojalistów carskich.
P: Jakie kraje wysłały wojska na pomoc podzielonej Białej Armii?
A: Japonia, Wielka Brytania, Francja i Stany Zjednoczone wysłały wojska, aby pomóc podzielonej Białej Armii.
P: Dlaczego Armia Czerwona zwyciężyła?
O: Armia Czerwona wygrała, ponieważ była lepiej zorganizowana, bardziej niż zjednoczona i posiadała najlepsze terytorium.
P: Kiedy car Mikołaj II stracił tron?
A: Car Mikołaj II stracił tron podczas rewolucji lutowej w 1917 roku.
P: Jak wiele regionów Rosji stało się niestabilnych przed rozpoczęciem tego konfliktu?
O: Wiele regionów Rosji stało się niestabilnych z powodu robotników i rolników popierających komunistów, którzy organizowali się w tzw. armię czerwoną, podczas gdy ludzie przeciwni komunistom organizowali się w tzw. armię białą.
Przeszukaj encyklopedię