Adolf Hitler (20 kwietnia 1889 - 30 kwietnia 1945) był niemieckim politykiem i przywódcą nazistowskich Niemiec. Został kanclerzem Niemiec w 1933 roku, po demokratycznych wyborach w 1932 roku. W 1934 roku został Führerem (przywódcą) nazistowskich Niemiec.

Hitler prowadził nazistowską partię NSDAP od 1921 roku. Gdy był u władzy, naziści stworzyli dyktaturę zwaną Trzecią Rzeszą. W 1933 roku zablokowali wszystkie inne partie polityczne. To dało Hitlerowi absolutną władzę.

Hitler zarządził inwazję na Polskę w 1939 r., a to zapoczątkowało II wojnę światową. Z powodu Hitlera zginęło co najmniej 50 milionów ludzi. Podczas II wojny światowej Hitler był Naczelnym Wodzem Niemieckich Sił Zbrojnych i podejmował wszystkie ważne decyzje. Był on częścią tzw. Führerprinzip. Zastrzelił się w 1945 r., gdy Armia Radziecka dotarła do Berlina, ponieważ nie chciał być wzięty do niewoli żywcem przez Związek Radziecki.

Hitler i reżim nazistowski byli odpowiedzialni za zabicie około 19,3 miliona cywilów i jeńców wojennych. Ponadto 28,7 mln żołnierzy i cywilów zginęło w wyniku działań wojskowych w Europie.

Siły nazistowskie popełniły podczas wojny wiele zbrodni wojennych. Robili to, co kazał im zrobić Hitler. Zabijali swoich wrogów lub umieszczali ich w obozach koncentracyjnych i obozach śmierci. Hitler i jego ludzie prześladowali i zabijali Żydów oraz inne mniejszości etniczne, religijne i polityczne. W tak zwanym Holokauście naziści zamordowali sześć milionów Żydów, Romów, homoseksualistów, Słowian i wiele innych grup ludzi.

Wczesne życie i służba w I wojnie światowej

Adolf Hitler urodził się w Braunau am Inn (Austro-Węgry). W młodości krył się za aspiracjami artystycznymi, przeniósł się do Wiednia, gdzie zetknął się z narodowoistycznymi i antysemickimi poglądami, które później w dużej mierze ukształtowały jego ideologię. Podczas I wojny światowej służył w armii niemieckiej; był odznaczony m.in. Żelaznym Krzyżem. Doświadczenia wojenne wpłynęły na jego radykalizację i pogłębiły wrogość wobec traktatu wersalskiego i politycznych przeciwników.

Droga do władzy

Po wojnie Hitler wstąpił do niemieckiej partii robotniczej, przekształconej później w NSDAP. W 1923 r. próbował przejąć władzę w Bawarii podczas nieudanego puczu monachijskiego (Beer Hall Putsch), za co trafił do więzienia. W więzieniu napisał Mein Kampf, w którym przedstawił swoje cele polityczne: rasizm, antysemityzm, rewizję granic oraz ekspansję terytorialną (Lebensraum).

W latach 1929–1933, wykorzystując kryzys gospodarczy, bezrobocie i lęki społeczne, NSDAP zyskała poparcie wyborców. Po powrocie do władzy politycznej doszło do szybkiej konsolidacji władzy: uchwalenia pełnomocnictw (Enabling Act), procesu Gleichschaltung (zgodzenia instytucji z ideologią nazistowską) oraz eliminacji opozycji.

Ideologia i struktura reżimu

Nazizm łączył skrajną formę nacjonalizmu, rasizmu i autorytaryzmu. Centralnym elementem była wiara w wyższość rasy „aryjskiej”, wrogość wobec Żydów jako „przeciwnika rasowego” oraz idee militaryzmu i autorytarnych struktur. W praktyce oznaczało to podporządkowanie państwa partii oraz realizację polityki represji i przemocy wobec przeciwników politycznych i mniejszości. W państwie funkcjonowało silne państwowe aparaty represji: Gestapo, SS i inne formacje partyjne.

Polityka wewnętrzna i gospodarcza

Reżim wprowadził programy masowej propagandy, kontrolę mediów, szkolnictwa i kultury. W gospodarce priorytetem było zbrojenie i przygotowanie do wojny; polityka ta obniżyła bezrobocie, lecz kosztem militaryzacji i wydatków zbrojeniowych. Prawo i system sądowniczy zostały podporządkowane celom politycznym – wszelkie przejawy oporu były tępione.

Prześladowania i zbrodnie reżimu

Prześladowania rozpoczęły się od politycznych przeciwników, a następnie objęły szerokie kategorie ludności: Żydów, Romów, osoby niepełnosprawne, homoseksualistów, Świadków Jehowy i inne grupy. Ważne etapy to m.in. uchwalenie ustaw norymberskich (1935), które pozbawiły Żydów praw obywatelskich, oraz Kristallnacht (noc kryształowa) w 1938 r., masowe ataki na żydowskie synagogi i sklepy.

Reżim prowadził także program „eutanazji” (program T4) wymierzony w osoby niepełnosprawne i przewlekle chore. Prześladowania przybierały formę przymusowych deportacji, obozów koncentracyjnych i obozów zagłady, w których miliony ludzi zostały zamordowane.

II wojna światowa i zbrodnie wojenne

Agresywna polityka zagraniczna Hitlera doprowadziła do wybuchu II wojny światowej w 1939 r. Natarcia na kraj po kraju — Polska, kraje skandynawskie, Francja, Bliski Wschód, Związek Radziecki — skutkowały ogromnymi zniszczeniami i stratami ludzkimi. W wyniku działań wojennych i represji zginęły dziesiątki milionów ludzi; dokładne szacunki różnią się w zależności od metodologii, ale straty są liczbowo ogromne.

W okupowanej Europie stosowano dramatyczne represje: masowe egzekucje prowadzone przez Einsatzgruppen, deportacje do obozów i tworzenie obozów zagłady (m.in. Auschwitz–Birkenau), gdzie prowadzono systematyczną eksterminację ludności żydowskiej i innych grup. Decyzje o „ostatecznym rozwiązaniu” (Final Solution) i ich wdrożenie doprowadziły do śmierci około sześciu milionów Żydów oraz milionów innych ofiar.

Upadek reżimu i śmierć

Po klęskach kampanii na froncie wschodnim i zachodnim, oraz stopniowym odcinaniu Niemiec od zasobów i sojuszników, niemiecka pozycja stała się nie do utrzymania. Wobec zbliżającej się klęski i wkroczenia wojsk alianckich do Berlina, Adolf Hitler popełnił samobójstwo 30 kwietnia 1945 r. w swoim bunkrze; tego samego dnia popełniła samobójstwo także Eva Braun, którą poślubił wcześniej tego samego dnia.

Odpowiedzialność i konsekwencje powojenne

Po wojnie światowej alianci przeprowadzili procesy karne wobec najwyższych przywódców nazistowskich (m.in. procesy norymberskie), które ustaliły odpowiedzialność za zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości i planowanie wojny agresywnej. W Niemczech i w innych krajach prowadzono procesy, denazyfikację i próby rozliczenia sprawców zbrodni. Badania historyczne, archiwa i zeznania ofiar umożliwiły ustalenie mechanizmów zbrodni oraz skali tragedii.

Dziedzictwo i pamięć

Pamięć o ofiarach nazizmu i Holokauście jest elementem obowiązku historycznego i moralnego. Współczesne społeczeństwa uczą się z tamtych wydarzeń, by przeciwdziałać antysemityzmowi, rasizmowi, nienawiści i totalitaryzmowi. Wiele państw i organizacji pracuje nad edukacją historyczną, upamiętnieniami i badaniami, aby zapobiegać powtórzeniu podobnych tragedii.

Uwaga: Podane liczby ofiar są przybliżone — różne źródła stosują różne metody szacunków. Ważne jest rozróżnienie między ofiarami bezpośrednich mordów, ofiarami represji i ofiarami działań wojennych jako takimi.