Nazizm (lub narodowy socjalizm; German: Nationalsozialismus) to zbiór przekonań politycznych związanych z nazistowską partią Niemiec. Ruch ten powstał i rozwinął się w latach dwudziestych XX wieku, a do władzy w III Rzeszy doszedł w 1933 roku. Po objęciu rządów naziści szybko zlikwidowali demokrację parlamentarną (m.in. poprzez pożar Reichstagu i przyjęcie Ustawy Przymusowej/Enabling Act) i wprowadzili system totalitarny, trwający w Rzeszy do upadku kraju w 1945 r., pod koniec II wojny światowej. Nazizm jest formą faszyzmu o silnym nacjonalistycznym, autorytarnym i rasistowskim charakterze; opierał się na pseudonaukowych teoriach rasowych i na przekonaniu o wyższości jednych narodów nad innymi.

Główne założenia ideologiczne

Istota nazistowskiej ideologii obejmowała połączenie skrajnego nacjonalizmu, antysemityzmu, rasizmu biologicznego, antykomunizmu, wrogości wobec demokracji i liberalizmu oraz kultu przemocy i przemocy politycznej. W centrum znajdowały się idee:

  • rasy i hierarchii rasowej — duża część myśli nazistowskiej opierała się na założeniu, że "rasa aryjska" (w praktyce odnoszona do ludów germańskich) jest wyższa i ma prawo dominować nad innymi;
  • Herrenvolk i Untermenschen — ludy germańskie traktowano jako Herrenvolk (rasa mistrzowska), natomiast Żydzi, Romowie, Słowianie, osoby z niepełnosprawnościami i inni byli klasyfikowani jako Untermenschen (podludzie);
  • Führerprinzip — kult wodza, centralizacja władzy w rękach jednego przywódcy i podporządkowanie jednostki państwu oraz partii;
  • Lebensraum — polityka ekspansji, usprawiedliwiająca agresję wobec sąsiadów w imię „przestrzeni życiowej” dla narodu niemieckiego;
  • militaryzm i przemysł zbrojeniowy — podporządkowanie gospodarki i życia publicznego celom przygotowań do wojny.

Ustawodawstwo, prześladowania i przemoc państwowa

Aby urzeczywistnić te idee, naziści wprowadzali szereg praw i działań represyjnych. W 1933 roku uchwalono ustawę o zapobieganiu dziedzicznym chorobom (wprowadzającą przymusowe sterylizacje), a w latach 1939–1941 przeprowadzono program masowych zabójstw osób z niepełnosprawnościami znany jako Aktion T4. W 1935 roku Norymberskie Ustawy Rasowe (Nürnberger Gesetze) zakazały służby cywilnej nie-Aryjczykom i politycznym przeciwnikom nazistów oraz wprowadziły prawne podstawy dyskryminacji; ustawy te zabraniały także wszelkich kontaktów seksualnych pomiędzy osobami "aryjskimi" i "niearyjskimi" oraz odbierały Żydom prawa obywatelskie.

Struktury represji i mechanizmy terroru

W życiu publicznym i aparacie państwowym funkcjonowały organizacje terroru: SA, SS, Gestapo, a także specjalne jednostki zabójcze Einsatzgruppen działające zwłaszcza na terenach okupowanych. Naziści tworzyli system obozów koncentracyjnych i obozów zagłady, gdzie przetrzymywano, wykorzystywano do pracy przymusowej i masowo mordowano więźniów. Wczesnym obozem był Dachau (od 1933 r.), z czasem powstała rozbudowana sieć obozów w całej Europie okupowanej.

Ludobójstwo — Holokaust i masowe zbrodnie

Naziści wysłali miliony Żydów, Romów i innych ludzi do obozów koncentracyjnych i obozów zagłady, gdzie zostali zamordowani. Te zbrodnie nazywane są obecnie Holokaustem. W wyniku systematycznej polityki eksterminacyjnej zginęło około sześciu milionów Żydów; ofiarami padły także miliony przedstawicieli innych narodów i grup — m.in. Słowian, Romów, osób niepełnosprawnych, jeńców wojennych i przeciwników politycznych. Mordy odbywały się w obozach śmierci (m.in. Auschwitz-Birkenau, Majdanek, Treblinka, Sobibór, Bełżec, Chełmno), w masowych egzekucjach (działania Einsatzgruppen) oraz poprzez warunki pracy i głodu na terenach okupowanych.

Agresja zbrojna i przebieg wojny

Polityka ekspansjonistyczna nazistowskich Niemiec doprowadziła do rozpoczęcia II wojny światowej — napaść na Polskę 1 września 1939 r. była jej początkiem. W kolejnych latach III Rzesza dokonała okupacji dużych obszarów Europy i nawiązała sojusze w ramach Osi (m.in. z Włochami i Japonią). W 1941 roku agresja na Związek Radziecki (Operacja Barbarossa) otworzyła front wschodni, gdzie doszło do największych zbrodni wojennych i ogromnych strat ludzkich. Wojna zakończyła się klęską Nazistowskich Niemiec w 1945 roku; Adolf Hitler popełnił samobójstwo pod koniec kwietnia 1945 r., a kapitulacja Niemiec została podpisana w maju 1945 r.

Po wojnie — procesy, rozliczenia i pamięć

Po upadku III Rzeszy alianci przeprowadzili procesy karne przeciwko przywódcom nazistowskim — najbardziej znane to Procesy Norymberskie (1945–1946), które ustaliły odpowiedzialność za zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości i planowanie agresji. W ramach denazyfikacji podejmowano próby rozbicia struktur partyjnych, usunięcia nazistowskich elementów z życia publicznego i edukacji. W Niemczech stosowanie symboli nazistowskich (np. swastyki) i publiczne propagowanie ideologii nazistowskiej jest prawnie zabronione; jednocześnie w wielu krajach europejskich i na świecie pojawiają się środowiska neonazistowskie, które propagują podobne idee.

Dziedzictwo i znaczenie historyczne

Nazizm pozostawił trwałe, tragiczne piętno w historii XX wieku — był przyczyną ogromnych zniszczeń, ludobójstwa i powszechnego łamania praw człowieka. Współczesna pamięć o ofiarach i edukacja historyczna mają na celu zapobieganie odrodzeniu podobnych ruchów oraz utrzymanie świadomości konsekwencji rasizmu, autorytaryzmu i nienawiści.

Słowo "nazistowski" jest w języku niemieckim skrótem od "Nationalsozialistische DeutscheArbeiterpartei" (pełna nazwa partii: "Narodowo-Socjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza", często używany skrót: NSDAP). Nazizm jako ideologia i ruch polityczny jest przedmiotem szerokich badań historycznych, prawnych i etycznych oraz stałym elementem nauczania historii współczesnej.