Romowie (Roma) — kim są? Pochodzenie, język i kultura
Romowie (Roma) — odkryj pochodzenie, język i kulturę: historia, tradycje, grupy i współczesne życie społeczności romskiej w Europie.
Romowie są grupą etniczną występującą głównie w Europie, choć ich diaspora zamieszkuje też inne regiony świata. Najczęściej używane samookreślenia to Roma lub Romowie, natomiast w języku potocznym i historycznym w Polsce używa się też określenia Cyganie. Dla części przedstawicieli tej społeczności słowo „Cygan” ma negatywny wydźwięk i bywa postrzegane jako obraźliwe. Romowie są społecznością zróżnicowaną pod względem językowym, kulturowym i religijnym. Historycznie wiele grup romskich prowadziło koczowniczy lub półkoczowniczy tryb życia; pochodzą one z północnego subkontynentu indyjskiego, zwłaszcza z obszarów takich jak Radżastan, Haryana, Pendżab i Sindh.
Pochodzenie i migracje
Badanie DNA przeprowadzone przez indyjskich i estońskich badaczy oraz inne analizy genetyczne i językoznawcze wskazują, że Romowie mają korzenie w indyjskim subkontynencie. Najprawdopodobniej wyruszyli w drogę w pierwszym tysiącleciu naszej ery, przemieszczając się na zachód przez obszary Bliskiego Wschodu i Anatolii, a następnie docierając do Europy. Proces ten rozciągał się na wiele wieków i prowadził do licznych kontaktów i wymiany genetycznej z populacjami pośrednimi, co skutkuje dzisiaj dużą różnorodnością genetyczną i kulturową wśród Romów. W Europie większe zasiedlenie nastąpiło w późnym średniowieczu i w epoce nowożytnej.
Język
Język romski należy do rodziny indoeuropejskiej, do grupy indyjskiej (indoaryjskiej). Ma wiele dialektów związanych z poszczególnymi grupami i regionami; różnice między dialektami mogą być znaczne, ale wszystkie wykazują związki leksykalne i morfologiczne z językami indyjskimi oraz z sanskrytem. Liczba osób mówiących po romsku w Europie szacowana jest na kilka milionów, jednak dokładne dane są trudne do oszacowania ze względu na migracje, asymilację i różne standardy spisywania. W wielu krajach język ten uzyskał ochronę i wsparcie w ramach Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych, co pomaga w jego zachowaniu i nauczaniu.
Grupy, nazwy i zróżnicowanie
Romowie nie stanowią jednej, homogenicznej grupy — istnieją liczne podgrupy etniczne i językowe, które różnią się zwyczajami, dialektami i historią migracji. Do najczęściej wymienianych należą m.in.:
- Romowie urodzeni we wschodniej Europie (różne grupy regionalne),
- Sinti w Niemczech oraz Manouches we Francji i Katalonii,
- Kaló w Hiszpanii,
- Ciganos w Portugalii,
- Gitańczycy (Gitanos) w południowej Francji i Hiszpanii,
- romowie z Wielkiej Brytanii i Romanichal,
- oraz liczne grupy balkanskie (np. Romowie valaši, Lovari, Vlax Roma) i inne lokalne społeczności.
Każda z tych grup ma własne nazwy autousługowe i zewnętrzne; nazewnictwo jest złożone i zależy od języka kraju oraz historii danej społeczności.
Religia i obyczaje
Religia Romów jest zróżnicowana i często odzwierciedla religię dominującą w regionie, w którym dana grupa żyje: można spotkać Wschodnie chrześcijaństwo, katolicyzm, islam, jak również różne odłamy protestantyzmu i tradycyjne wierzenia. W praktyce religijnej często występuje synkretyzm — łączenie elementów religii większościowej z tradycyjnymi obrzędami romskimi. Typowe obyczaje dotyczą m.in. małżeństw, rytuałów związanych z narodzinami i pogrzebem oraz zasad czystości (koncept marime w niektórych grupach). W regionach chrześcijańskich chrzest dokonywany jest zwykle zgodnie z lokalnym obrzędem, natomiast w społecznościach muzułmańskich częstą praktyką jest obrzezanie mężczyzn, jednak formy i znaczenie rytuałów różnią się między grupami.
Kultura, sztuka i wkład w życie społeczne
Romowie znacząco wpłynęli na kulturę muzyczną i artystyczną Europy. Przykłady to tradycje muzyczne takich regionów jak Bałkany (orkiestry dęte), flamenco w Hiszpanii rozwinięte częściowo przez Gitanos oraz jazz manouche (gitara) reprezentowany m.in. przez Django Reinhardta. Romskie motywy, tańce, rzemiosło (np. kowalstwo, muzyka, rękodzieło) i opowieści ludowe wzbogaciły dziedzictwo kulturowe krajów, w których żyją.
Dyskryminacja i prześladowania
Historia Romów w Europie obejmuje okresy wykluczenia, prześladowań i przemocy. Najtragiczniejszym wydarzeniem była deportacja i eksterminacja Romów przez nazistowskie Niemcy i ich sojuszników podczas II wojny światowej – ta zbrodnia jest określana mianem Porajmos (rom. „pożarcie”). Po wojnie Romowie często spotykali się z segregacją, ograniczonym dostępem do edukacji, mieszkalnictwa i opieki zdrowotnej oraz ze stereotypami i uprzedzeniami. Współcześnie istnieje nadal nierówny dostęp do usług publicznych, miejskie getta oraz przypadki dyskryminacji instytucjonalnej i przemocy.
Ochrona praw i inicjatywy
W odpowiedzi na te problemy działają organizacje romskie, pozarządowe i instytucje międzynarodowe. W Unii Europejskiej oraz w Radzie Europy istnieją programy i strategie na rzecz integracji Romów, poprawy dostępu do edukacji, pracy i opieki zdrowotnej oraz przeciwdziałania dyskryminacji. Ruchy romskie promują także ochronę kultury i języka romskiego, edukację obywatelską oraz zwiększenie reprezentacji politycznej Romów.
Symbolika i tożsamość
Współczesne ruchy romskie rozwijają i umacniają poczucie wspólnej tożsamości. Do symboli często używanych na międzynarodowych zgromadzeniach romskich należą flaga z granatowo‑zielonym tłem i czerwonym, siedmioramiennym kołem (chrák), hymn romski „Gelem, gelem” oraz organizacja międzynarodowych kongresów i inicjatyw kulturalnych. Istotne jest też podkreślanie prawa do samookreślenia i używania własnych nazw oraz języka.
Wyzwania i perspektywy
Najważniejsze wyzwania dla społeczności romskich to poprawa dostępu do edukacji na wszystkich poziomach, walka z bezrobociem i ubóstwem, likwidacja segregacji mieszkaniowej oraz przeciwdziałanie mowie nienawiści i przemocy. Perspektywy poprawy zależą od działań państw, władz lokalnych, organizacji pozarządowych oraz od samej społeczności romskiej, która prowadzi aktywne działania na rzecz zachowania kultury i integracji społecznej.
Informacje powyżej prezentują przegląd najważniejszych aspektów dotyczących Romów. Ze względu na dużą różnorodność wewnątrz tej społeczności, szczegóły zwyczajów, języka czy sytuacji społecznej mogą znacznie różnić się między poszczególnymi grupami i regionami.
Flaga romska
Historia
XVIII-wieczna idea narodzin Romów w Indiach opiera się na podobieństwie między językiem romskim a językami używanymi na subkontynencie indyjskim i jest obecnie poparta dowodami genetycznymi. Pochodzenie Cyganów było znane dopiero w 1763 r., kiedy to student teologii Stefan Vali poznał indyjskich studentów medycyny. Zauważył on, że byli oni fizycznie podobni do Cyganów, których widział na Węgrzech. Zauważył również, że używali oni podobnych słów.
Uważa się, że około XI wieku Romowie opuścili Indie, by udać się na północny zachód, przez Persję i Bliski Wschód. Około XV wieku Romowie dotarli na Bałkany. Stamtąd rozproszyli się po Europie. Pierwsze przyjazdy zostały dobrze przyjęte. Europejczycy uważali ich za chrześcijańskich pielgrzymów. Miejscowa ludność Europy była zafascynowana ich koczowniczym sposobem życia i nowymi naukami. Rzymianie często rekrutowali się jako najemnicy, trenerzy koni i artyści cyrkowi. Rzymianie przemierzali Europę na pokładzie dużych karawan, w których znajdował się ich bagaż.
Romowie pozostawili także wielkie dziedzictwo muzyczne. Gitary i skrzypce są częścią ich tradycji. Wpłynęły one na wiele stylów muzycznych w Europie, takich jak flamenco, rumba, jazz, itp. Podczas II wojny światowej Romowie cierpieli z powodu dyskryminującej polityki nazistów. Statystyki pokazują, że około 500.000 Romów zginęło w nazistowskich obozach koncentracyjnych.
W dniu 8 kwietnia 1971 r. obywatelstwo Cyganów zostało prawnie uznane w Europie. Od tego dnia, 8 kwietnia jest dniem narodowościowym Romów.
Prześladowania
Mimo że zostały one uznane, nadal cierpią z powodu dyskryminacji. Niektóre kraje nadal stosują postawy dyskryminacyjne wobec Romów, zwłaszcza w miejscach pracy i szkołach, gdzie nie są oni akceptowani. Głównym powodem, dla którego nie są oni akceptowani, jest to, że utrzymywali koczowniczy tryb życia, co jest sprzeczne z prawem w niektórych krajach, takich jak Francja. Ich przykucnięte społeczności irytują miejscowych. W 1978 r. Romowie założyli stowarzyszenie w celu obrony swoich praw.
Pytania i odpowiedzi
P: Jakie jest pochodzenie etniczne Romów?
A: Romowie to indo-aryjska grupa etniczna występująca głównie w Europie. W języku angielskim często nazywa się ich Cyganami. Niektórzy Romowie, ale nie wszyscy, uważają "Cygana" za obelgę.
P: Skąd pochodzą Romowie?
O: Romowie pierwotnie przybyli Jedwabnym Szlakiem z subkontynentu indyjskiego około okresu migracji i osiedlili się w Egipcie. Badania DNA przeprowadzone przez indyjskich i estońskich naukowców wykazały, że ich przodkowie wywodzą się ze społeczności Chandali (niedotykalnych), Dalitów i Shudra z ich ojczyzny przodków.
P: Jak zmieniało się DNA wśród ludności romskiej?
O: Przepływ genów od Turków do populacji Romów w Imperium Osmańskim nastąpił w wyniku podboju Bałkanów i Cesarstwa Bizantyjskiego przez Turków. Wiele DNA z krajów, w których mieszkają Romowie, napłynęło do nich również w wyniku intermałżeństw. Inne badanie genów wskazuje na DNA południowoindyjskich Tamilów z Romami, jak również Y-DNA H, które jest związane z rodowodem bramińskim. Twierdzi się również, że niektórzy Romowie pochodzą z Sindh.
P: Czy istnieją jakieś cechy fizyczne charakterystyczne dla romskich noworodków?
O: Według badań przeprowadzonych w Indiach, noworodki pochodzenia romskiego mają niebiesko-szarą plamę, znaną jako plama mongolska. Inne badanie wykazało, że wielu mężczyzn romskich z plemienia Zargari w irańskiej prowincji Qazvin urodziło się bez napletka lub z bardzo krótkim napletkiem - rzadki stan zwany Aposthia.
P: Gdzie dziś można znaleźć duże populacje Romów?
O: Populacje Romów występują w całej Europie, ale największe ich skupiska znajdują się w Europie Wschodniej i na Bałkanach.
P: Jakie grupy tworzą dziś europejskich Romów?
O: Do różnych grup zalicza się narodziny w Europie Wschodniej, Sinti w Niemczech, Manouches we Francji i Katalonii, Kalَ w Hiszpanii, Ciganos w Portugalii, Gitans w południowej Francji, Romanichals w Wielkiej Brytanii, Romanlar w Turcji.
Przeszukaj encyklopedię