Podczas Holokaustu w nazistowskich Niemczech zginęły lub zostały zabite miliony ludzi. Wśród ofiar Holokaustu było około sześciu milionów Żydów. Do ofiar zalicza się także około pięciu milionów osób, które nie były Żydami — wśród nich znajdowali się przede wszystkim Polacy oraz Romowie oraz przedstawiciele wielu innych narodowości i grup społecznych. Liczby te są przybliżone i różnią się w zależności od przyjętej definicji, zakresu badań i źródeł.

Ofiary Holokaustu ginęły na wiele sposobów. Miliony zostały zamordowane przez nazistów w bezpośrednich akcjach — m.in. przez grupy operacyjne (Einsatzgruppen) — oraz przede wszystkim w obozach koncentracyjnych i obozach zagłady (obozach śmierci), gdzie stosowano komory gazowe i masowe egzekucje. Wielu innych zmarło w obozach i gettach z powodu chorób, głodu i zamarznięcia na śmierć, spowodowanych nieludzkimi warunkami życia i brakiem opieki medycznej. Inni na terenach przejętych przez nazistowskie Niemcy umierali z głodu, podczas przymusowej pracy, wskutek tortur, eksperymentów medycznych lub w wyniku deportacji i tzw. marszów śmierci pod koniec wojny.

Liczby i zakres definicji

Dokładne ustalenie liczby ofiar zależy od tego, jak szeroko rozumie się pojęcie „Holokaust”. W najwęższym znaczeniu (systematyczna eksterminacja Żydów) mówimy o około 6 milionach zamordowanych Żydów. Jeśli do tego dodamy różne kategorie ofiar prześladowań nazistowskich (m.in. Polaków, Romów, jeńców sowieckich, osoby niepełnosprawne, opozycjonistów politycznych), powstaje ogólnie przyjęta liczba około 11 milionów ofiar (około 6 mln Żydów + około 5 mln innych).

Należy jednak pamiętać, że niektórzy badacze, przyjmując jeszcze szersze kryteria — uwzględniając całkowite straty cywilne i jeńców wojennych w wyniku niemieckiej okupacji i działań wojennych — podają wyższe szacunki, rzędu 19–22 milionów osób. Takie różnice wynikają z różnorodności źródeł, odmiennych metod liczenia oraz decyzji co do tego, które kategorie zgonów (np. ofiary głodu na okupowanych terenach, ofiary represji policyjnych, jeńcy zmarli z powodu złych warunków) wlicza się do „ofiar Holokaustu”. Historycy często podkreślają tę ostrożność i szacują, które grupy i liczby obejmuje dany rachunek.

Główne grupy ofiar (przykładowe szacunki)

  • Żydzi — około 6 milionów zamordowanych.
  • Polacy nieżydowskiego pochodzenia — szacunki mówią o rządach od około 1,8 do 2,8 miliona ofiar w wyniku represji i terroru okupacyjnego (liczba zależy od zakresu wliczanych kategorii).
  • Romowie (Cyganie) — od około 220 000 do 500 000 zabitych, choć liczby te są trudne do precyzyjnego ustalenia.
  • Jeńcy wojenni ZSRR — miliony zmarłych w niewoli, często przytaczana liczba to około 3,3 miliona zabitych lub zmarłych z powodu brutalnych warunków.
  • Osoby niepełnosprawne — w ramach programów eutanazji (T4) zamordowano dziesiątki- lub setki tysięcy osób (szacunki rzędu kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy).
  • Polityczni przeciwnicy, działacze ruchu oporu, więźniowie obozów — dziesiątki i setki tysięcy ofiar.
  • Inne grupy prześladowane: homoseksualiści, Świadkowie Jehowy, mniejszości etniczne i religijne — łączne straty w tych kategoriach to także dziesiątki i setki tysięcy osób.

Wszystkie podane liczby mają charakter orientacyjny — wynika to z fragmentaryczności źródeł, utraty dokumentów oraz różnych metodologii badawczych.

Przyczyny prześladowań

  • Antysemityzm i rasizm — ideologia nazistowska uznawała Żydów i inne grupy (np. Romów) za „podludzi” i dążyła do ich wyeliminowania.
  • Polityka rasowa i eugeniczna — „oczyszczanie” narodu niemieckiego z osób uznanych za niepożądane (m.in. osoby niepełnosprawne).
  • Cel militarno-polityczny — eksterminacja i wyniszczenie ludności na okupowanych terytoriach ułatwiało zdobywanie surowców i realizację planów ekspansji.
  • Terror i represje wobec oporu — likwidacja elit, eliminacja ruchów oporu i zastraszanie ludności cywilnej.

Skutki i pamięć

Skala zbrodni nazistowskich pozostawiła trwałe ślady w społeczeństwach Europy i świata. Pamięć o ofiarach kultywowana jest przez muzea, miejsca pamięci, badania naukowe i edukację. Zrozumienie różnych kategorii ofiar oraz przyczyn ich prześladowania jest kluczowe, by przeciwdziałać nienawiści, rasizmowi i przemocy w przyszłości. Ofiary Holokaustu pochodziły z wielu różnych krajów, religii, grup etnicznych i kultur, a naziści dążyli do ich eksterminacji z wielu wzajemnie powiązanych powodów.