Centrum Eutanazji w Hartheim (niem. NS-Tötungsanstalt Hartheim) było ośrodkiem uśmiercania, który nazistowskie Niemcy wykorzystywały do zabijania osób niepełnosprawnych podczas II wojny światowej. Nazistowskie idee eugeniczne głosiły, że ludzie niepełnosprawni są "niegodni życia". Hartheim było jednym z sześciu "ośrodków eutanazji", które naziści utworzyli w ramach programu eutanazji T4. Ich celem było pozbycie się wszystkich osób niepełnosprawnych z Niemiec. Centrum uśmiercania znajdowało się w zamku Hartheim w Alkoven, niedaleko Linzu, w Austrii.
Historia i funkcjonowanie
Program T4 został zainicjowany w latach 1939–1941 jako tajna akcja kierowana z Berlina, mająca na celu systematyczne zabijanie osób uznanych za "obciążenie" dla społeczności z powodu chorób psychicznych, upośledzenia umysłowego lub fizycznego. Hartheim, podobnie jak pozostałe ośrodki (m.in. Hadamar, Grafeneck, Brandenburg, Sonnenstein, Bernburg), pełnił rolę centralnego miejsca uśmiercania. Działalność kontynuowano częściowo również po oficjalnym zamknięciu programu w 1941 roku, gdy przeprowadzano kolejne transporty i zabójstwa w ramach innych akcji nazistowskich.
Metody zabijania i organizacja
Ofiary przywożono z domów opieki, szpitali psychiatrycznych oraz innych placówek medycznych. Do zabijania stosowano przede wszystkim gazowanie przy użyciu spalin lub tlenu zmieszanego z innymi gazami, a także zastrzyki z truciznami i głodzenie. Zbrodnicze działania ukrywano za eufemizmami takimi jak „specjalne leczenie” (Sonderbehandlung) czy „przesiedlenie”. Po zabiciu ciała były palone w krematoriach lub grzebane, aby zatrzeć ślady zbrodni.
Sprawcy
Organizację i logistykę programu nadzorowali urzędnicy nazistowscy i lekarze, w tym osoby powiązane z centralą T4. Wśród nich byli m.in. funkcjonariusze administracji i medycy, którzy przeprowadzali selekcje i kierowali transportami. Kierownictwo T4 zapewniało ramy prawne i administracyjne dla działań w Hartheim i innych ośrodkach.
Ofiary
Dokładna liczba ofiar Hartheim nie jest znana, ale historycy szacują, że w ośrodku tym oraz w podobnych miejscach zostało zamordowanych dziesiątki tysięcy osób. Ofiarami byli przede wszystkim pacjenci psychiatryczni, osoby z niepełnosprawnością intelektualną i fizyczną oraz dzieci. Po 1941 roku Hartheim także przyjmowało transporty chorych i więźniów wysyłanych z różnych części okupowanej Europy.
Akcja 14f13 i więźniowie obozów koncentracyjnych
W kolejnej fazie naziści rozszerzyli praktyki zabijania na osoby przebywające w obozach koncentracyjnych – chorych, niezdolnych do pracy i przewlekle chorych więźniów. Operacja znana jako Aktion 14f13 wykorzystywała m.in. Hartheim jako miejsce eksterminacji więźniów skierowanych z obozów. W ten sposób ofiarami stawały się również osoby pierwotnie uwięzione z innych powodów politycznych lub rasowych.
Po wojnie i upamiętnienie
Po zakończeniu wojny wielu sprawców uniknęło natychmiastowej kary; część została jednak pociągnięta do odpowiedzialności w procesach. Niemniej wiele szczegółów pozostało przez długi czas nieujawnionych lub słabo wyjaśnionych. Dziś zamek Hartheim pełni funkcję miejsca pamięci i edukacji: znajduje się tam wystawa dokumentująca zbrodnie eutanazji, pomnik upamiętniający ofiary oraz ośrodek dokumentacji, który przypomina o skali i okrucieństwie nazistowskiego programu.
Znaczenie historyczne
Hartheim stanowi symbol zbrodni medycznych oraz nadużycia medycyny i administracji dla celów ideologicznych. Badanie i upamiętnianie tych wydarzeń służy przeciwdziałaniu dehumanizacji, edukacji o etyce medycznej i pamięci o ofiarach, których prawa i godność zostały bestialsko złamane.
