Wehrmacht to określenie zjednoczonych sił zbrojnych nazistowskich Niemiec, funkcjonujących formalnie w latach 1935–1945. Termin obejmuje zarówno strukturę dowodzenia i formacje operacyjne, jak i zaplecze szkoleniowe, logistyczne oraz administracyjne, utworzone w ramach polityki zbrojeń Trzeciej Rzeszy po okresie Republiki Weimarskiej. Wehrmacht był narzędziem polityki militarnej i ekspansjonizmu, ale także instytucją o własnej biurokracji i kulturze wojskowej.

Skład i podstawowe elementy

  • Heer — lądowy komponent Wehrmachtu, czyli armia, obejmujący formacje piechoty, jednostki pancerne, artylerię i służby pomocnicze, wykorzystywane do działań lądowych na różnych frontach.
  • Kriegsmarine — marynarka, odpowiadająca za operacje morskie, ochronę szlaków morskich, działania nawodne i okrętów podwodnych (U-Booty) oraz wsparcie transportów.
  • Luftwaffe — siły powietrzne, prowadzące działania lotnicze, wsparcie taktyczne wojsk lądowych, rozpoznanie oraz kampanie strategiczne.

Organizacja i dowództwo

W strukturze Wehrmachtu funkcjonowały odrębne sztaby i dowództwa dla poszczególnych rodzajów sił zbrojnych oraz centralne instytucje koordynujące operacje. Najwyższe kierownictwo wojskowe współistniało z politycznym przywództwem; Adolf Hitler pełnił rolę Naczelnego Wodza, a instytucje takie jak Oberkommando der Wehrmacht (OKW) i oddzielne dowództwa armii (OKH) miały istotny wpływ na planowanie i prowadzenie działań.

Waffen-SS i relacje z Wehrmachtem

Osobną formacją paramilitarną była Waffen-SS, wywodząca się z oddziałów Allgemeine SS. Początkowo niewielka, z biegiem czasu przekształciła się w liczne formacje wojskowe związane z NSDAP. Na czele aparatu SS stał między innymi Heinrich Himmler. Formalnie Waffen-SS nie była częścią Wehrmachtu, choć na polu walki współdziałała z jego oddziałami, a granice kompetencji i kontroli bywały złożone.

Działania w czasie wojny i kontrowersje

Wehrmacht odegrał centralną rolę w działaniach zbrojnych podczas II wojny światowej, przeprowadzając kampanie błyskawiczne, bitwy na wielu frontach oraz operacje morskie i powietrzne. Po wojnie ujawniły się liczne przypadki naruszeń prawa wojennego i współudziału niektórych jednostek w represjach oraz zbrodniach okupacyjnych. Badania historyczne rozróżniają kwestie skuteczności wojskowej od odpowiedzialności prawnej i moralnej; analiza obejmuje zarówno rozkazy wyższego dowództwa, jak i działania poszczególnych oddziałów.

Rozwiązanie i dziedzictwo

Po kapitulacji w 1945 roku Wehrmacht został rozwiązany; wiele jego dokumentów i dowódców stało się przedmiotem śledztw i procesów. W dekadach powojennych toczyły się dyskusje na temat roli żołnierzy Wehrmachtu oraz postawienia granic pomiędzy tradycją wojskową a ideologicznym zaangażowaniem. Na gruzach dawnej machiny wojennej z czasem pojawiły się nowe formacje zbrojne Niemiec powojennych, a pamięć o Wehrmachcie pozostała przedmiotem badań historycznych, publicznych debat i rekonstrukcji pamięci.

Podsumowując, termin Wehrmacht odnosi się do kompleksowej instytucji wojskowej III Rzeszy: jej struktur, komponentów i roli w polityce oraz konflikcie zbrojnym, a także do problemów pamięci i odpowiedzialności, jakie wynikają z jej działalności.