Białoruś (oficjalnie nazywana Republiką Białorusi) jest krajem w Europie Wschodniej. Żyje tam około dziewięciu milionów ludzi. Jej stolicą jest Mińsk. Do 1991 roku był on częścią Związku Radzieckiego. Od 1994 roku prezydentem Białorusi jest Aleksander Łukaszenko. Graniczy z Rosją, Ukrainą, Polską, Litwą i Łotwą. Ponad czterdzieści procent z 207 600 km² (80 200 km²) jest zalesione.

Państwo jest członkiem ONZ, WNP, Organizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym, Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej, Państwa Związkowego Rosji i Białorusi (od 2 kwietnia 1997 roku), a także członkiem innych organizacji międzynarodowych.

Do XX wieku ziemie dzisiejszej Białorusi należały do kilku państw. Należały do nich: Księstwo Połockie, Wielkie Księstwo Litewskie, Rzeczpospolita Obojga Narodów, Imperium Rosyjskie. Po rewolucji rosyjskiej Białoruś weszła w skład Związku Radzieckiego. Zmieniono jej nazwę na Białoruską Republikę Socjalistyczną (BSRR). Granice Białorusi przyjęły swój współczesny kształt w 1939 roku. Niektóre ziemie II Rzeczypospolitej zostały włączone do niej po inwazji sowieckiej na Polskę. Naród i jego terytorium zostały zdewastowane w czasie II wojny światowej. Białoruś straciła około jednej trzeciej ludności i ponad połowę zasobów gospodarczych. W 1945 roku białoruska RSB stała się członkiem założycielem Organizacji Narodów Zjednoczonych, Związku Radzieckiego i Ukraińskiej RSB.

W dniu 27 lipca 1990 roku parlament republiki ogłosił suwerenność Białorusi. Podczas rozpadu Związku Radzieckiego Białoruś uzyskała niepodległość 25 sierpnia 1991 roku.

Ponad 70% ludności Białorusi, liczącej 9,49 mln osób, mieszka na terenach miejskich. Ponad 80 % ludności to etniczni Białorusini. Większość pozostałych to Rosjanie, Polacy i Ukraińcy. W kraju obowiązują dwa języki urzędowe: białoruski i rosyjski. Główną religią w kraju jest rosyjskie prawosławie. Drugi najbardziej popularny, rzymski katolicyzm, ma znacznie mniejsze znaczenie.

Geografia

Białoruś leży w północno‑wschodniej części Europy Środkowej. Powierzchnia kraju wynosi około 207 600 km². Kraj ma przeważnie równinny krajobraz z licznymi rzekami, jeziorami i terenami podmokłymi; znaczną część zajmują lasy i bory — około 40% powierzchni (w przybliżeniu 80 200 km²). Najwyższym punktem jest Dziarżynskaja Hara (ok. 345 m n.p.m.).

Główne rzeki to Dniepr, Niemen, Dwina Zachodnia (Dźwina) i Prypeć. Na południowym wschodzie rozciąga się rozległy obszar bagienny Polesie (Prypeckie Bagna). Klimat jest umiarkowanie kontynentalny — zimy są zazwyczaj mroźne, a lata ciepłe, ze zmienną ilością opadów w zależności od regionu.

Skutki katastrofy elektrowni jądrowej w Czarnobylu (1986) dotknęły zwłaszcza obszary południowo‑wschodnie (rejon Homla i Mohylewa), wciąż istnieją tam enklawy skażenia i obszary ograniczone pod względem użytkowania.

Historia — uzupełnienie

Tereny dzisiejszej Białorusi mają bogatą historię: od średniowiecznych księstw (np. Księstwo Połockie), przez włączenie do Wielkiego Księstwa Litewskiego i później do Rzeczypospolitej Obojga Narodów, aż po wcielenie do Imperium Rosyjskiego w wyniku rozbiorów. Po I wojnie światowej pojawiły się krótkotrwałe formy państwowości białoruskiej (m.in. Białoruska Republika Ludowa, 1918), jednak na stałe region znalazł się w granicach ZSRR jako Białoruska SRR.

W 1939 roku, po agresji sowieckiej na Polskę, część ziem II Rzeczypospolitej została przyłączona do BSRR — to wydarzenie zmieniło granice i demografię regionu. W czasie II wojny światowej kraj doznał ogromnych strat ludzkich i materialnych; okupacja niemiecka i działania wojenne zniszczyły wiele miast i wsi. Po wojnie Białoruska SRR była jednym z założycieli ONZ (1945).

Procesy polityczne końca XX w. doprowadziły do ogłoszenia suwerenności (27 lipca 1990) i oficjalnej niepodległości 25 sierpnia 1991 r. Od 1994 r. urząd prezydenta pełni Aleksander Łukaszenko, co ma istotny wpływ na współczesną politykę wewnętrzną i zagraniczną kraju.

Polityka i stosunki międzynarodowe

  • Ustrój: formalnie republika prezydencka, w praktyce silna pozycja prezydenta.
  • Członkostwo: kraj należy m.in. do ONZ, WNP, Organizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym (CSTO), Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej (EAEU) oraz uczestniczy w Państwie Związkowym Rosji i Białorusi (od 1997 r.).
  • Współpraca z Rosją jest kluczowa gospodarczo i wojskowo; jednocześnie relacje z krajami zachodnimi bywają napięte ze względu na krytykę stanu praworządności i praw człowieka.

Gospodarka

Gospodarka Białorusi ma charakter przemysłowo‑rolniczy. Ważne sektory to przemysł maszynowy, chemiczny i petrochemiczny, przetwórstwo żywności, a także rolnictwo (m.in. ziemniaki, zboża, hodowla zwierząt). Wiele przedsiębiorstw jest własnością państwa lub ma duże udziały państwowe. Walutą jest białoruski rubel (BYN).

Gospodarka jest silnie związana z Rosją — m.in. w zakresie dostaw surowców energetycznych i preferencyjnych warunków handlowych. W ostatnich latach rozwija się też sektor usług i branża IT (firmy technologiczne i startupy z bazy w Mińsku). Kraj doświadczał wpływu sankcji międzynarodowych oraz zmian strukturalnych, które oddziaływały na wzrost gospodarczy i poziom życia.

Demografia i społeczeństwo

Ludność kraju liczy około 9–9,5 mln osób. Ponad 70% mieszkańców mieszka w miastach. Struktura etniczna jest stosunkowo jednorodna — ponad 80% to Białorusini; istotne mniejszości to Rosjanie, Polacy i Ukraińcy. Główne języki urzędowe to białoruski i rosyjski, przy czym w praktyce rosyjski dominuje w administracji i w miastach.

Charakterystyczne wyzwania demograficzne to niski przyrost naturalny, migracja zarobkowa i starzenie się społeczeństwa, co wpływa na politykę socjalną i rynek pracy.

Kultura i dziedzictwo

Kultura Białorusi łączy wpływy słowiańskie, cerkiewne i zachodnioeuropejskie. Tradycje ludowe (muzyka, taniec, rzemiosło) są żywe, popularne są regionalne święta i obrzędy. Literatura białoruska ma bogatą historię (m.in. twórczość Janki Kupały, Jakuba Kołasza). Kuchnia białoruska znana jest m.in. z placków ziemniaczanych (draniki) i dań opartych na ziemniakach i mięsie.

W kraju znajdują się rezerwaty przyrody i obszary chronione, w tym Beloveżskaja Puszcza (dzielona z Polską) — jeden z ostatnich nizinnych lasów pierwotnych w Europie, wpisany na listę UNESCO; można tam spotkać m.in. żubra europejskiego.

Najważniejsze miasta i transport

Największym i najważniejszym miastem jest Mińsk — centrum administracyjne, gospodarcze i kulturalne. Inne większe ośrodki to Homel (Homel/Gomel), Mohylew (Mogilev), Witebsk (Vitebsk), Grodno (Hrodna) i Brześć (Brest). System transportowy obejmuje rozwiniętą sieć kolejową, drogową oraz połączenia lotnicze (główny port lotniczy w Mińsku).

Ochrona środowiska i przyroda

Białoruś zachowuje dużą część przyrody w stosunkowo naturalnym stanie — lasy, mokradła i stepowe tereny są ważne dla różnorodności biologicznej regionu. Państwo prowadzi działania ochronne w parkach narodowych i rezerwatach, jednak wyzwania związane są z odbudową po zniszczeniach wojennych, zanieczyszczeniem wynikającym z działalności przemysłowej oraz długotrwałymi skutkami awarii w Czarnobylu.

Praktyczne informacje

  • Waluta: białoruski rubel (BYN).
  • Stolica: Mińsk.
  • Języki urzędowe: białoruski, rosyjski.
  • Religia: przeważa prawosławie, duże mniejszości katolickie, zwłaszcza na zachodzie kraju.

Informacje przedstawione powyżej są ogólnym przeglądem najważniejszych faktów o Białorusi — jej historii, geografii, społeczeństwie i gospodarce. W zależności od zainteresowań można pogłębić każde z omówionych zagadnień (np. szczegółowa historia, struktura gospodarki, ochrona środowiska czy sytuacja polityczna i prawa człowieka).