Wspólnota Niepodległych Państw (WNP) — definicja, członkowie i historia

WNP – definicja, pełna lista członków i szczegółowa historia powstania po rozpadzie ZSRR. Poznaj daty, kluczowe wydarzenia i zmiany statusu państw.

Wspólnota Niepodległych Państw (WNP) jest konfederacją państw, które wcześniej wchodziły w skład Związku Radzieckiego. Powstała jako instrument współpracy między niepodległymi republikami po rozpadzie ZSRR; jej celem było m.in. uregulowanie spraw prawnego następstwa państwowego, utrzymanie współpracy gospodarczej, wojskowej i politycznej oraz koordynacja działań w sprawach międzynarodowych.

Historia powstania

Wstępne porozumienie o rozwiązaniu Związku Radzieckiego i utworzeniu WNP zostało zawarte podczas spotkania przywódców Rosji, Białorusi i Ukrainy w rezerwacie przyrody "Puszcza Białowieska" na Białorusi — 8 grudnia 1991 roku. Podpisano tam dokument (porozumienia zwane Aksamitnymi lub Porozumieniami z Puszczy Białowieskiej), w którym stwierdzono, że ZSRR przestał istnieć jako podmiot prawny, a w jego miejsce powstaje WNP. W porozumieniu zaznaczono też, że sojusz jest otwarty dla wszystkich byłych republik ZSRR.

Następnie, 21 grudnia 1991 w Ałma-Acie (Kazachstan) spotkali się przywódcy większości pozostałych republik, którzy zaakceptowali porozumienia z 8 grudnia i formalnie potwierdzili utworzenie WNP. Później, 22 stycznia 1993 r. w Mińsku przyjęto Kartę Wspólnoty Niepodległych Państw, która uregulowała organizację i podstawowe zasady funkcjonowania Wspólnoty.

Członkowie i ich statusy

Związek Radziecki składał się z 15 republik: Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Kazachstan, Kirgizja, Mołdawia, Rosja, Tadżykistan, Turkmenistan, Ukraina, Uzbekistan, Gruzja, Estonia, Łotwa i Litwa.

W praktyce trzy republiki bałtyckie (Estonia, Łotwa, Litwa) nie przystąpiły do WNP — ich niepodległość została uznana 6 września 1991 r. przez władze ZSRR. Spośród pozostałych republik większość dołączyła do WNP w różnych formach. Przed ostatecznym sformułowaniem wspólnoty, przywódcy 11 państw spotkali się 21 grudnia 1991 r. w Kazachstanie, aby potwierdzić porozumienie z 8 grudnia.

W kolejnych latach zmieniały się statusy niektórych państw: Gruzja oficjalnie przystąpiła do WNP w grudniu 1993 r., lecz po wojnie z Rosją w 2008 r. ogłosiła opuszczenie Wspólnoty — decyzję tę podjęto 15 sierpnia 2008 r., a formalne zakończenie członkostwa nastąpiło w sierpniu 2009 r. Turkmenistan nie funkcjonuje jako pełny członek od momentu zmiany statusu na stowarzyszony (status ten obowiązuje od połowy lat 2000‑nych; w tekście źródłowym wymieniana jest data 26 sierpnia 2006 r.). Ukraina była jednym z sygnatariuszy porozumień z 8 grudnia 1991 r., jednak nigdy nie ratyfikowała Karty WNP; po 2014 r. jej udział w organach WNP został znacząco ograniczony, a kraj stopniowo wycofywał się z praktycznej współpracy w ramach Wspólnoty.

Obecnie (w zależności od stopnia aktywności i formalnego uczestnictwa) do WNP należą kraje takie jak: Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Kazachstan, Kirgizja, Mołdawia, Rosja, Tadżykistan, Uzbekistan, przy czym praktyka współpracy i zaangażowanie państw w instytucje WNP bywa różne (pewne kraje współpracują jedynie w wybranych obszarach lub działają poza strukturami WNP).

Struktura i główne organy

WNP jest organizacją międzyrządową — nie posiada suwerennych kompetencji nad państwami członkowskimi. Najważniejsze organy to:

• Rada Szefów Państw — najwyższy organ decyzyjny (spotkania prezydentów);
• Rada Szefów Rządów — koordynacja polityki gospodarczej;
• Rada Ministrów Spraw Zagranicznych — koordynacja polityki zagranicznej;
• Sekretariat WNP i stanowisko Sekretarza Generalnego (Dyrektora wykonawczego) — bieżące funkcje administracyjne;
• Zgromadzenie Międzyparlamentarne (Interparliamentary Assembly) — współpraca parlamentarna;
• liczne komitety i rady sektorowe odpowiedzialne za kwestie gospodarcze, wojskowe, transportowe, migracyjne itp.

Funkcje, umowy i powiązania z innymi organizacjami

Członkowie WNP podpisali szereg porozumień dotyczących współpracy gospodarczej, transportu, bezpieczeństwa, współpracy celnej, ochrony praw mniejszości, polityki migracyjnej czy współdziałania w dziedzinie obronności. Należy podkreślić, że część inicjatyw dotyczących bezpieczeństwa i obrony realizowana jest poza ramami WNP — przykładowo przez Organizację Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym (CSTO), która skupia inne mechanizmy współpracy wojskowej.

Ocena skuteczności i krytyka

WNP bywa krytykowana za ograniczoną efektywność i brak realnych mechanizmów egzekwowania wspólnych decyzji. Różne kraje członkowskie mają odmienne interesy, co utrudnia budowanie jednorodnej polityki. Jednocześnie WNP pełni rolę platformy negocjacyjnej i instytucji ułatwiającej utrzymanie powiązań administracyjnych, gospodarczych i komunikacyjnych po rozpadzie ZSRR. Wielu obserwatorów zaznacza też, że Rosja odgrywa w WNP pozycję dominującą ze względu na swoje rozmiary, zasoby i rolę w regionie — co sprawia, że dla części byłych republik udział w WNP jest postrzegany zarówno jako źródło korzyści, jak i obawy dotyczącej wpływów zewnętrznych.

Siedziba, język i status prawny

Siedziba struktur WNP znajduje się w Mińsku (Białoruś). Językiem roboczym Wspólnoty jest najczęściej język rosyjski. WNP nie jest państwem ani unią polityczną o charakterze federalnym — to luźna organizacja międzyrządowa oparta na dobrowolnym uczestnictwie i umowach międzynarodowych.

Podsumowując, Wspólnota Niepodległych Państw to instytucja, która powstała w wyniku rozpadu ZSRR i miała na celu ułatwienie przejścia od jednej struktury państwowej do współpracy międzypaństwowej. Jej znaczenie i zakres działania ewoluowały wraz ze zmianami politycznymi w regionie — część państw umacnia współpracę w jej ramach, inne ograniczyły zaangażowanie lub odeszły ze Wspólnoty.

Pytania i odpowiedzi

P: Czym jest Wspólnota Niepodległych Państw?

P: Ile krajów należy do WNP?

P: Kiedy powstała WNP?

P: Jaki jest cel WNP?

P: Czy każdy kraj byłego Związku Radzieckiego należy do WNP?

P: Czy w ramach WNP istnieje język urzędowy?

P: Czy istnieją inne organizacje związane z WNP?

Szukaj według litery