Hołodomor (głód na Ukrainie w latach 1932–1933)

Hołodomor (po ukraińsku: Голодомор, co oznacza "zabójstwo z głodu") był głodem spowodowanym przez człowieka, który wystąpił na Ukrainie w latach 1932–1933. W tym czasie Ukraina tworzyła część Związku Radzieckiego. Szacunki dotyczące liczby ofiar różnią się między badaczami; wiele badań demograficznych i historycznych wskazuje, że zginęło z głodu prawdopodobnie kilka milionów osób, a dokładna skala strat pozostaje przedmiotem badań i debat.

Józef Stalin był wówczas przywódcą i dyktatorem Związku Radzieckiego, państwa o ustroju komunistycznym. W ramach polityki rolnej wprowadzano przymus kolektywizacji i wysokie kontyngenty zbożowe; rolnikom nakazywano oddawać plony dla potrzeb państwa i industrializacji. Środki te miały wzmacniać zasoby państwowych gospodarstw, lecz jednocześnie zmniejszały dostępność żywności oraz pieniędzy dla wielu rodzin wiejskich. Gdy na Ukrainie pojawił się głód, reakcji władz centrum towarzyszyły represje: rząd konfiskował zapasy, a także utrudniał przemieszczanie się osób szukających żywności. Dokumentowane są przypadki zabierania żywności, zakazy zbierania plonów z pól oraz kary za rzekomą spekulację; wiele takich działań oceniano jako nielegalne lub sprzeczne z podstawowymi prawami ludności (prawu).

Uczeni i politycy używający terminu Hołodomor twierdzą, że pewne aspekty tego głodu — wynikające z zamierzonych decyzji i działań człowieka — spełniają kryteria ludobójstwa. Zwolennicy tej oceny wskazują na intencjonalność polityki oraz skalę ofiar, którą w debacie publicznej uznaje się za porównywalną z innymi masowymi zbrodniami, w tym z Holokaustem. W ich ujęciu określone polityki sowieckie były również wymierzone w rozwój ukraińskiego nacjonalizmu, co ma znaczenie dla interpretacji prawno‑historycznej.

Inni badacze podkreślają, że tragedia była w dużym stopniu konsekwencją gwałtownej i masowej industrializacji oraz transformacji rolnictwa zapoczątkowanej przez Stalina, które spowodowały radykalne zmiany gospodarcze. Według tej perspektywy kluczowe były błędy planistyczne, wymuszone dostawy, administracyjne decyzje oraz warunki naturalne, a nie jednolity plan całkowitej eksterminacji ludności.

Od lat 1990. dostęp do archiwów oraz dalsze badania demograficzne pogłębiły wiedzę o przyczynach i skutkach Hołodomoru, jednak kwestie interpretacyjne — w tym określenie, czy miało miejsce ludobójstwo — pozostają przedmiotem sporu wśród historyków, prawników i decydentów politycznych. W wielu krajach i w życiu publicznym Ukrainy wydarzenia z lat 1932–1933 są upamiętniane i analizowane jako znaczące doświadczenie historyczne.