Wielki Kryzys (Wielka Depresja) 1929–1939 — przyczyny, skutki i New Deal
Wielki Kryzys 1929–1939: przyczyny, skutki i New Deal — analiza krachu, bezrobocia, programów Roosevelta i drogi do odbudowy. Dowiedz się więcej.
Wielki Kryzys był największym kryzysem gospodarczym XX wieku, który rozpoczął się po krachu na giełdzie amerykańskiej w 1929 roku. Od 24 października do 29 października 1929 r. ceny na giełdzie na Wall Street gwałtownie spadły, co zapoczątkowało falę bankructw, gwałtowne spadki produkcji i masowe zwolnienia. Wiele osób straciło pracę — do 1932 roku bezrobocie w Stanach Zjednoczonych wzrosło do około 25–30%. Tysiące rodzin znalazły się w biedzie, wielu ludzi stało się bezdomnymi. Kryzys zakończył epokę pozornego dobrobytu zwanej ryczącymi latami dwudziestymi. Choć wiele osób wskazuje na „Czarny Wtorek” 29 października jako początek, ekonomiści podkreślają, że był to jeden z wielu czynników, a proces kryzysowy rozwijał się wcześniej i miał złożone przyczyny.
Przyczyny kryzysu
Przyczyny Wielkiego Kryzysu były wielopłaszczyznowe i do dziś są przedmiotem analiz oraz sporów wśród badaczy. Najważniejsze czynniki to:
- Spekulacja giełdowa i kupowanie akcji na margin (kredyt); bańka cen akcji, która pękła w 1929 r.
- Słabości sektora bankowego — fale upadków banków prowadziły do utraty depozytów i ograniczenia kredytów dla firm i gospodarstw.
- Załamanie popytu: nadprodukcja przemysłowa i rolna przy ograniczonych możliwościach nabywczych dużej części społeczeństwa.
- Polityka handlowa, m.in. podwyższenie ceł (np. ustawy protekcjonistyczne) — cła pogłębiły spadek handlu międzynarodowego i eksportu.
- Polityka monetarna: według ekonomisty Miltona Friedmana pogorszenie miało związek z tym, że Rezerwa Federalna prowadziła restrykcyjną politykę pieniężną i nie zapobiegła skurczeniu podaży pieniądza, co prowadziło do deflacji.
- System walutowy oparty na złocie ograniczał elastyczność polityki pieniężnej wielu państw i sprzyjał rozprzestrzenianiu się kryzysu międzynarodowo.
Skutki gospodarcze i społeczne
Skutki były głębokie i długotrwałe:
- Gwałtowny spadek produkcji przemysłowej i rolnej oraz skokowy wzrost bezrobocia — w niektórych regionach i branżach liczba osób bez pracy przekraczała 30–40%.
- Lockdown bankowy i masowe upadłości banków spowodowały utratę oszczędności przez wielu ludzi oraz paraliż kredytowy.
- Spadek międzynarodowego handlu i wzrost protekcjonizmu pogłębiłyglobalne skutki kryzysu.
- Wzrost ubóstwa, bezdomności i napięć społecznych; migracje wewnętrzne (np. „Dust Bowl” i ruchy rolników w USA), a także wzrost poparcia dla programów politycznych proponujących silniejszą interwencję państwa.
New Deal i środki zaradcze
Kiedy kryzys się pogłębił, prezydentem był HerbertHoover — wielu krytykowało jego politykę za niewystarczającą reakcję. W wyborach 1932 roku wyborcy powierzyli władzę Franklinowi D. Rooseveltowi, który wprowadził serię reform i programów znanych jako New Deal. New Deal miał na celu pobudzenie gospodarki, ochronę najbiedniejszych i odbudowę zaufania do instytucji finansowych.
- Civilian Conservation Corps (CCC) — program zatrudniający młodych mężczyzn do prac przy ochronie środowiska i budowie infrastruktury w terenie. Program CCC zapewniał regularne wynagrodzenie (część pieniędzy była wysyłana do rodzin), wyżywienie i zakwaterowanie.
- Utworzenie miejsc pracy poprzez programy robót publicznych, m.in. Works Progress Administration (WPA) — budowa dróg, szkół, mostów oraz wsparcie dla artystów i pracowników kultury.
- Wsparcie dla rolnictwa poprzez Agricultural Adjustment Act (AAA) — ograniczenie produkcji i wsparcie cen.
- Budowa infrastruktury regionalnej, jak Tennessee Valley Authority (TVA), która dostarczała energię i rozwijała gospodarkę obszarów wiejskich.
- Reformy systemu finansowego i bankowego: wprowadzenie depozytów ubezpieczonych, reorganizacja banków, ustanowienie Securities and Exchange Commission (SEC) oraz regulacje mające na celu przywrócenie zaufania do rynków kapitałowych.
- Programy zabezpieczenia społecznego — m.in. ustawy tworzące "Ubezpieczenie społeczne", które zapewniały starszym osobom stały, niewielki dochód emerytalny i wsparcie dla bezrobotnych oraz rodzin.
W pierwszych latach New Deal przywrócił część zaufania i zatrudnienia, choć tempo ożywienia było stopniowe, a skuteczność poszczególnych programów nadal bywa oceniana różnie przez ekonomistów.
Zakończenie kryzysu i długofalowe skutki
Wraz z rosnącym wydatkowaniem rządów na programy społeczne i inwestycje oraz — ostatecznie — z mobilizacją związaną z II wojną światową, gospodarka Stanów Zjednoczonych i innych państw zaczęła się ożywiać. W latach 1939–1944 masowe zatrudnienie w przemyśle zbrojeniowym znacząco zmniejszyło bezrobocie, co powszechnie uznaje się za ostateczne zakończenie Wielkiego Kryzysu.
Długoterminowe skutki kryzysu obejmowały m.in. rozszerzenie roli państwa w gospodarce, rozwój systemów ubezpieczeń społecznych, nowe regulacje sektora finansowego oraz zmianę myślenia ekonomicznego — wzrost akceptacji dla aktywnej polityki fiskalnej i monetarnej jako narzędzi stabilizacji koniunktury.
Wnioski
Wielki Kryzys był złożonym wydarzeniem, którego źródeł należy szukać w połączeniu czynników rynkowych, politycznych i instytucjonalnych. Reakcje takie jak New Deal oraz późniejsze reformy finansowe i społeczne zmieniły sposób funkcjonowania gospodarek i przyczyniły się do ukształtowania nowoczesnego modelu państwa opiekuńczego i regulowanego rynku. Analiza tamtych doświadczeń pozostaje istotna dla zrozumienia, jak zapobiegać i łagodzić przyszłe kryzysy gospodarcze.
Dorothea Lange's Migrant Mother pokazuje biedne dzieci w Kalifornii z ich 32-letnią matką, Florence Owens Thompson. Powiedziała, że żyły na mrożonych warzywach z... pól , i ptakach, które zabiły te dzieci. Właśnie sprzedała opony ze swojego samochodu, żeby kupić jedzenie. Usiadła tam w tym ... namiocie z dziećmi ... wokół niej i zdawała się wiedzieć, że moje zdjęcia mogą jej pomóc, więc pomogła mi.
Tło
Wielki Kryzys nastąpił po dekadzie szybkiego wzrostu gospodarczego i urbanizacji. Po katastrofie Wall Street w 1929 r., biznes podupadł, podobnie jak po poprzednich krachach giełdowych. Jednak ludzie wciąż mieli nadzieję. John D. Rockefeller powiedział, że "To są dni, w których wielu jest zniechęconych. W ciągu 93 lat mojego życia, depresje przychodziły i odchodziły. Dobrobyt (bogactwo) zawsze wracał (wracał) i znów będzie." Ale wkrótce złe skutki depresji stawały się coraz gorsze. Coraz więcej ludzi traciło pracę, pieniądze i domy. Pojawiły się doniesienia, że w Niemczech i Stanach Zjednoczonych był wielki głód, choroby, a nawet głód. Narody stosowały protekcjonizm w większym stopniu niż w ostatnich dziesięcioleciach. Zmniejszyło to handel międzynarodowy.
Miska Pyłu
Rolnicy byli zazwyczaj bezpieczni przed ciężkimi skutkami poprzednich depresji, ponieważ mogli przynajmniej sami się wyżywić. W czasie Wielkiej Depresji Wielkie Równiny zostały również mocno dotknięte suszą i burzami pyłowymi. Nazywało się to Miska Pyłowa.
Lata nadmiernego wypasu w połączeniu z suszą spowodowały, że trawa zniknęła. Gdy wierzchnia warstwa gleby była odsłonięta, silne wiatry zbierały luźny brud i przenosiły go na duże odległości. Burze pyłowe zniszczyły uprawy, pozostawiając rolników bez jedzenia czy czegoś do sprzedania.
Drobni rolnicy zostali szczególnie mocno uderzeni. Jeszcze zanim uderzyły burze pyłowe, wynalazek ciągnika drastycznie zmniejszył zapotrzebowanie na siłę roboczą w gospodarstwach. Drobni rolnicy byli już zazwyczaj zadłużeni, pożyczali pieniądze na nasiona i spłacali je, gdy przychodziły ich plony. Kiedy burze pyłowe zniszczyły uprawy, drobny rolnik nie tylko nie mógł wyżywić siebie i swojej rodziny, ale także nie mógł spłacić swojego długu. Banki przejmowały wtedy hipotekę, a rodzina rolnika była bezdomna, bezrobotna i biedna.
Powiązane strony
Pytania i odpowiedzi
P: Co spowodowało Wielką Depresję?
O: Wielki Kryzys został spowodowany krachem na amerykańskiej giełdzie w 1929 roku, a także podniesieniem podatków dla obywateli amerykańskich i zwiększeniem ceł dla krajów, które prowadziły handel ze Stanami Zjednoczonymi. Ekonomista Milton Friedman zasugerował również, że został on pogłębiony, ponieważ Rezerwa Federalna wydrukowała mniej pieniędzy niż zwykle.
P: Kiedy rozpoczął się Wielki Kryzys?
O: Wielki Kryzys rozpoczął się po krachu na amerykańskiej giełdzie w 1929 roku, chociaż wiele osób uważa, że rozpoczął się 29 października, co jest znane jako Czarny Wtorek.
P: Kto był prezydentem Stanów Zjednoczonych, gdy rozpoczął się Wielki Kryzys?
O: Herbert Hoover był prezydentem Stanów Zjednoczonych, kiedy rozpoczął się Wielki Kryzys w 1929 roku.
P: W jaki sposób Roosevelt pomógł w tym czasie?
O: Prezydent Franklin D. Roosevelt skłonił rząd do uchwalenia wielu nowych ustaw i programów, aby pomóc ludziom, którzy ucierpieli w wyniku Wielkiego Kryzysu, takich jak Social Security i Civilian Conservation Corps (CCC). Programy te zapewniały dochód osobom poszkodowanym i dawały młodym mężczyznom pracę na świeżym powietrzu z darmowym jedzeniem i schronieniem.
P: Co spowodowało koniec bogactwa w "Ryczących latach dwudziestych"?
O: Drastyczny spadek cen na Wall Street w dniach 24-29 października 1929 r. położył kres bogactwu "Roaring Twenties", ponieważ wielu ludzi straciło pracę lub stało się bezdomnymi i biednymi.
P: Jak II wojna światowa zakończyła Wielki Kryzys?
O: W latach 1939-1944 dzięki II wojnie światowej więcej ludzi miało znowu pracę, co pomogło zakończyć Wielki Kryzys.
Przeszukaj encyklopedię