Pakt Ribbentrop-Mołotow (znany również jako pakt nazistowsko-radziecki) został podpisany 23 sierpnia 1939 roku przez Wiaczesława Mołotowa (sowieckiego ministra spraw zagranicznych pracującego dla Stalina) i Joachima von Ribbentrop (nazistowsko-niemieckiego ministra spraw zagranicznych pracującego dla Hitlera). Pakt obiecywał, że ani Związek Radziecki, ani nazistowskie Niemcy nie będą atakować drugiej strony. Tajemnicza część paktu ustanowiła sferę zainteresowań, która później stała się granicą, gdy również oni najechali i podzielili między siebie Polskę.

1 września 1939 r. rozpoczęła się inwazja Niemiec hitlerowskich na Polskę. Inwazja sowiecka na Polskę rozpoczęła się 17 września tego roku.

Około 250.000 do 454.700 polskich żołnierzy i policjantów zostało schwytanych i internowanych przez władze sowieckie. 125.000 zostało uwięzionych w obozach prowadzonych przez NKWD. 43.000 żołnierzy urodzonych w zachodniej Polsce, wówczas pod kontrolą niemiecką, zostało przekazanych Niemcom; z kolei Sowieci otrzymali od Niemców 13.575 polskich jeńców. Świadczy to o bliskiej współpracy między nazistami i Sowietami.

Francja i Wielka Brytania wkrótce wypowiedziały wojnę, ponieważ oba kraje miały traktaty zobowiązujące je do obrony Polski w przypadku jej ataku. Żaden z tych krajów nie był w stanie wojny, więc przez pewien czas nie można było nic zrobić, aby pomóc Polsce. Ale właściwie rozpoczęła się II wojna światowa.

Później Hitler złamał traktat z ZSRR. W czerwcu 1941 roku najechał na Związek Radziecki (operacja Barbarossa). Była to część serii konfliktów w czasie II wojny światowej.

Tło i motywy podpisania

Pakt był aktem politycznego pragmatyzmu obu stron. Niemcy zyskały zapewnienie, że nie będą musiały prowadzić wojny na dwóch frontach, co umożliwiło im rozpoczęcie agresji na Polskę i Zachód. Z kolei Związek Radziecki uzyskał czas na przygotowanie obrony przed możliwą przyszłą konfrontacją z Niemcami oraz możliwość rozszerzenia swojej strefy wpływów na terytoria wschodniej i północnej Europy.

Tajny protokół

Dość szybko ujawniło się, że obok jawnego traktatu o nieagresji istniał tajny protokół, ustalający sfery wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej. W jego ramach uzgodniono między innymi podział Polski oraz przyznanie ZSRR swobody działania wobec państw bałtyckich i części Rumunii (Bessarabii). W praktyce oznaczało to, że obie strony porozumiały się co do granic po dokonaniu agresji.

Protokół ten przez długie lata był zatajany i negowany przez władze radzieckie; jego autentyczność została oficjalnie przyznana dopiero pod koniec lat 80. XX wieku. Dzisiaj tajny protokół jest uważany za dowód cynicznego podziału Europy dokonanej kosztem suwerennych państw.

Inwazje i podział Polski (wrzesień 1939)

  • 1 września 1939 r. niemieckie siły zbrojne wkroczyły na terytorium Polski, co rozpoczęło II wojnę światową.
  • 17 września 1939 r. Związek Radziecki przekroczył granicę wschodnią II Rzeczypospolitej, motywując interwencję rzekomą ochroną mniejszości ukraińskiej i białoruskiej oraz „przywróceniem porządku”.
  • W ciągu kilku tygodni oba totalitarne państwa zajęły i anektowały znaczne obszary Polski; granice administracyjne zostały zmienione zgodnie z porozumieniami niemiecko-radzieckimi.

Represje, internowania i zbrodnie

Skutkiem okupacji była fala aresztowań, internowań i deportacji. W wyniku działań sowieckich w 1939–1941 tysiące Polaków trafiło do obozów i na nieludzkie transporty w głąb ZSRR; wiele osób zostało rozstrzelanych lub zmarło w trudnych warunkach. Pod okupacją niemiecką i sowiecką dochodziło do prześladowań elit politycznych, wojskowych i intelektualnych.

Jednym z najbardziej znanych i tragicznych aktów zbrodni był mord na polskich oficerach i przedstawicielach elity wiosną 1940 roku (m.in. w Katyniu), w efekcie którego życie straciło około 22 000 osób. Reżim sowiecki doprowadził też do masowych deportacji cywilów na Syberię i do Kazachstanu — liczba deportowanych oceniana jest na dziesiątki, a w skali całego okresu nawet setki tysięcy.

Reakcja Zachodu i „dziwna wojna”

Francja i Wielka Brytania rzeczywiście wypowiedziały Niemcom wojnę — zdarzyło się to w pierwszych dniach września 1939 r. — jednak ich działania militarne w pierwszych miesiącach były ograniczone (tzw. „dziwna wojna” / Phoney War). W praktyce alianci nie mogli szybko udzielić skutecznej pomocy odciętej Polsce, co ułatwiło Niemcom i Sowietom dokonanie podziału kraju.

Zerwanie paktu i dalszy przebieg wojny

W czerwcu 1941 roku Niemcy złamały pakt, rozpoczynając operację Barbarossa — niespodziewaną inwazję na ZSRR. W efekcie dawni sojusznicy zostali przeciwnikami, a przebieg wojny znacząco się zmienił.

Skutki długoterminowe

  • Granice Polski po II wojnie światowej uległy trwałej zmianie — ziemie wschodnie zostały włączone do ZSRR (obecnie w granicach Ukrainy, Białorusi i Litwy), a Polska otrzymała rekompensatę terytorialną na zachodzie kosztem Niemiec.
  • Pakt i jego tajny protokół pozostawiły głębokie piętno w pamięci narodowej wielu państw regionu i stały się symbolem współpracy dwóch totalitaryzmów przeciwko demokratycznym krajom.
  • Po wojnie oraz po ujawnieniu dokumentów historycy i społeczeństwa zajmowały się rozliczaniem odpowiedzialności za zbrodnie i łamanie prawa międzynarodowego.

Dziedzictwo historyczne

Pakt Ribbentrop–Mołotow jest przedmiotem szerokiej debaty historycznej i moralnej. Dla wielu państw Europy Środkowo-Wschodniej symbolizuje wielkie cierpienie i utratę niepodległości. Badania archiwalne i publikacja tajnych protokołów po latach umożliwiły pełniejsze zrozumienie mechanizmów, które doprowadziły do rozpadu porządku międzynarodowego przed II wojną światową.

Jeśli chcesz, mogę dopracować artykuł o szczegółowe daty, mapy granic z 1939–1945 lub propozycję bibliografii i źródeł do dalszego czytania.