Pożar Reichstagu 1933: przyczyny, skutki i kontrowersje

Pożar Reichstagu 1933: dogłębna analiza przyczyn, politycznych skutków i kontrowersji — kto podpalił parlament i jak zdarzenie przyspieszyło drogę Hitlera do dyktatury?

Pożar Reichstagu (niem. Der Reichstagsbrand) był podpaleniem (podpaleniem) budynku Reichstagu, miejsca obrad niemieckiego parlamentu, w Berlinie 27 lutego 1933 roku. Wydarzenie to stało się jednym z kluczowych momentów w konsolidacji władzy przez nazistów w Niemczech.

Tło polityczne

Na początku 1933 roku sytuacja polityczna w Niemczech była wyjątkowo napięta. Adolf Hitler został powołany na kanclerza 30 stycznia 1933 r. Partia nazistowska nie miała wprawdzie absolutnej większości we parlamencie, ale prowadziła intensywną kampanię przeciwko lewicy, zwłaszcza komunistom. Pożar Reichstagu miał miejsce w tym krytycznym momencie i szybko został wykorzystany politycznie.

Przebieg pożaru

27 lutego 1933 r. w nocy doszło do pożaru w gmachu Reichstagu. Wezwano berlińską remizę strażacką, a do czasu przybycia policji i strażaków znaczna część budynku została objęta płomieniami; spłonęła m.in. sala plenarna. W budynku znaleziono i zatrzymano Marinsa (Marinusa) van der Lubbe — holenderskiego robotnika i aktywistę o poglądach komunistycznych. W związku z pożarem aresztowano też kilku innych podejrzanych.

Natychmiastowe działania władzy

Już następnego dnia, 28 lutego 1933 r., prezydent Paul von Hindenburg, na wniosek kanclerza Hitlera, wydał tzw. dekret o pożarze Reichstagu (oficjalnie: Rozporządzenie Prezydenta Rzeszy „o ochronie narodu i państwa”). Dekret ten zawiesił większość podstawowych swobód obywatelskich w Niemczech — m.in. wolność słowa, zgromadzeń i prasy oraz ochronę prywatności korespondencji — i dał organom państwowym szerokie uprawnienia do aresztowań bez nakazu. W praktyce umożliwiło to masowe represje wobec przeciwników politycznych.

Wydarzenie i stan wyjątkowy ułatwiły też przyjęcie ustawy zezwalającej z 1933 roku (Ermächtigungsgesetz) 23 marca 1933 r., która przekazała rządowi (a de facto Hitlerowi i jego rządowi) prawo do wydawania ustaw bez zgody parlamentu. Był to zasadniczy krok w kierunku ustanowienia dyktatury.

Aresztowania i procesy

W następnych tygodniach tysiące działaczy komunistycznych i innych przeciwników politycznych zostało aresztowanych. Wielu deputowanych Komunistycznej Partii Niemiec (KPD) zostało uwięzionych, co istotnie osłabiło ich reprezentację w parlamencie i ułatwiło NSDAP zdobycie większości.

Do głośnego procesu w Lipsku (Leipzig) postawiono kilku oskarżonych, w tym trzech Bułgarów podejrzanych o związki z Kominternem: Georgiego Dimitrowa, Blagoya Popova i Vasil Taneva. Wbrew początkowym oskarżeniom zostali oni uniewinnieni. Marinus van der Lubbe został uznany za winnego podpalenia i 10 stycznia 1934 r. stracony.

Skutki polityczne

• Zawieszenie swobód obywatelskich: Dekret z 28 lutego praktycznie zniósł wiele konstytucyjnych gwarancji i dał policji szerokie uprawnienia.
• Rozbicie organizacji opozycyjnych: KPD została pozbawiona możliwości działania, a wielu działaczy trafiło do aresztów i obozów.
• Ustawa zezwalająca (Ermächtigungsgesetz): umożliwiła wprowadzanie ustaw bez kontroli parlamentu i była formalnym krokiem do uchwalenia jednopartyjnego reżimu.
• Gleichschaltung: pożar i wynikające z niego przepisy przyspieszyły proces podporządkowania instytucji państwowych i społeczeństwa ideologii nazistowskiej.

Kontrowersje i badania historyczne

Kwestia, kto był prawdziwym sprawcą pożaru Reichstagu, pozostaje przedmiotem sporów i badań historycznych. Istnieją dwie główne teorie:

• Teoria „samotnego działacza”: część badaczy (m.in. Fritz Tobias i późniejsi historycy, m.in. Ian Kershaw) uważa, że van der Lubbe działał samodzielnie i chciał w ten sposób manifestacyjnie zaprotestować przeciwko sytuacji społeczno-politycznej. Według tej wersji naziści skorzystali z pożaru jako pretekstu do zdławienia opozycji, ale nie byli jego organizatorami.
• Teoria spisku nazistowskiego: inni historycy i komentatorzy podkreślają, że okoliczności aresztowań i natychmiastowe korzyści polityczne, jakie przyniosła katastrofa Hitlerowi, mogą wskazywać na zamierzone działanie nazistów (np. agentów SA/SS) w celu sprowokowania kryzysu i uzasadnienia represji. Jednakże dowody jednoznacznie to potwierdzające są sporne i niekompletne.

Ogólna konkluzja wielu współczesnych badań brzmi, że niezależnie od tego, kto podpalił Reichstag, nazistowskie kierownictwo umiejętnie wykorzystało wydarzenie, by zalegalizować rozbudowę władzy wykonawczej i zniszczyć polityczną opozycję.

Znaczenie w pamięci historycznej

Pożar Reichstagu pozostaje symbolem tego, jak kryzys i terroryzowanie społeczeństwa mogą zostać wykorzystane do ograniczenia swobód obywatelskich i przejęcia władzy. Budynek Reichstagu przetrwał wojenne zniszczenia i po zjednoczeniu Niemiec został przywrócony jako siedziba Bundestagu; pamięć o wydarzeniach 1933 r. jest częścią debaty publicznej i badań historycznych. Historycy nadal odkrywają dokumenty i analizują okoliczności, dlatego temat pozostaje aktywnym polem badań.

Pytania i odpowiedzi

P: Jakim wydarzeniem był pożar Reichstagu?

P: Kogo znaleziono wewnątrz płonącego budynku?

P: Do czego Hitler namawiał prezydenta Paula von Hindenburga po pożarze?

P: Jaki dekret wydał prezydent Niemiec von Hindenburg w odpowiedzi na pożar?

P: Jak to dało Hitlerowi więcej władzy?

P: Kto wkrótce potem został postawiony przed sądem w celu zbadania, kto to zaplanował lub wykonał?

P: Czy jest już jakaś ostateczna odpowiedź, kto to zaplanował lub wykonał?

Szukaj według litery