Ustawa zezwalająca (niem. Ermächtigungsgesetz) została uchwalona przez parlament Niemiec (Reichstag) 23 marca 1933 roku. Był to drugi po dekrecie o pożarze Reichstagu ważny krok, dzięki któremu naziści uzyskali władzę dyktatorską, posługując się w dużej mierze środkami prawnymi. Ustawa ta umożliwiała kanclerzowi Adolfowi Hitlerowi i jego gabinetowi uchwalanie ustaw bez udziału Reichstagu.

Formalna nazwa ustawy zezwalającej brzmiała Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Ustawa o naprawieniu niedoli ludu i cesarstwa").

Jak doszło do uchwalenia

Uchwalenie ustawy nastąpiło w atmosferze zastraszania i ograniczania praw politycznych. Po pożarze Reichstagu 27 lutego 1933 r. prezydent Paul von Hindenburg wydał dekret o ochronie narodu i państwa (Decree of the Reich President for the Protection of People and State), który zawieszał podstawowe wolności i umożliwiał masowe aresztowania przeciwników politycznych. Wielu deputowanych komunistycznych nie mogło uczestniczyć w obradach – część była aresztowana lub przebywała w ukryciu.

Posiedzenie Reichstagu z 23 marca odbyło się w budynku Opery Krolla (Krolloper), ponieważ gmach parlamentu był uszkodzony. Na zewnątrz i wewnątrz panował silny nacisk ze strony formacji paramilitarnych (SA, SS), co miało wpływ na wolność głosowania.

Przebieg głosowania

Ustawa została przyjęta większością głosów. Mimo zakrojonej na szeroką skalę kampanii zastraszania, część partii parlamentarnych – zwłaszcza Centrum (Zentrum) – zgodziła się poprzeć ustawę po uzyskaniu zapewnień od Hitlera dotyczących ochrony praw Kościoła katolickiego oraz respektowania istniejących praw. Socjaldemokraci (SPD) głosowali przeciw ustawie i ich sprzeciw był jedną z nielicznych oficjalnych form oporu w parlamencie.

Treść i znaczenie prawne

  • Zakres kompetencji: Ustawa przekazywała rządowi (kabinetowi) prawo stanowienia ustaw bez udziału Reichstagu i bez konieczności zgody prezydenta. Przyznawała też uprawnienia do wydawania ustaw zmieniających konstytucję.
  • Czas obowiązywania: Ustawa została uchwalona na okres czterech lat.
  • Forma legalna: Chociaż formalnie zachowywano pozory procedur prawnych, w praktyce mechanizmy te służyły likwidacji demokracji parlamentarnej. Ustawa dała podstawę do tworzenia kolejnych aktów prawnych, które systematycznie eliminowały opozycję i instytucje demokracji.

Natychmiastowe skutki

  • Przejściowe podporządkowanie parlamentu: Reichstag utracił realny wpływ na politykę, a jego rola sprowadzała się do zatwierdzania decyzji władz wykonawczych.
  • Gleichschaltung (koordynacja): W następnych miesiącach doszło do prawnego i administracyjnego podporządkowania krajów związkowych, organizacji zawodowych, stowarzyszeń i mediów ideologii nazistowskiej.
  • Rozwiązanie i zakaz partii politycznych: W ciągu roku naziści zabrali się za systematyczne likwidowanie opozycji, a w lipcu 1933 roku wprowadzono de facto system jednopartyjny.
  • Umocnienie pozycji Hitlera: Po śmierci prezydenta Hindenburga (sierpień 1934) Hitler połączył funkcje prezydenta i kanclerza, dopełniając przejęcia pełni władzy.

Ocena historyczna i następstwa

Ustawa zezwalająca jest uważana przez historyków za kluczowy moment, w którym demokratyczne instytucje III Rzeszy zostały zniszczone legalnymi środkami. Pozornie uchwalone "zgodnie z prawem", w praktyce powstała w warunkach braku wolności i przy użyciu przemocy, co uczyniło z procesu uchwalenia akt pozbawiony demokratycznej legitymacji.

W dłuższej perspektywie ustawa ta umożliwiła wprowadzenie polityki totalitarnej, prześladowań politycznych i rasowych oraz prowadziła do militarnej ekspansji i agresji, które doprowadziły do II wojny światowej. Po upadku III Rzeszy jej akty prawne zostały odrzucane i unieważniane przez aliantów, a funkcjonariusze reżimu pociągani do odpowiedzialności w procesach takich jak procesy norymberskie.

Wnioski

Historia ustawy zezwalającej pokazuje, że nawet demokratyczne systemy mogą zostać obrócone przeciwko sobie przy użyciu istniejących procedur prawnych, jeśli brakuje gwarancji praworządności i odporności instytucji. To ostrzeżenie o znaczeniu ochrony praw konstytucyjnych i pluralizmu politycznego.