Listopad (Nov.) jest jedenastym i przedostatnim miesiącem roku w kalendarzu gregoriańskim, znajdującym się pomiędzy październikiem a grudniem. Ma 30 dni i zwykle kojarzy się ze schyłkiem jesieni, krótszymi dniami oraz pierwszymi przymrozkami. W wielu językach europejskich nazwa miesiąca pochodzi od łacińskiego słowa novem (dziewięć), ponieważ był to dziewiąty miesiąc w pierwotnym kalendarzu rzymskim przed dodaniem stycznia i lutego.
Polska nazwa listopad ma jednak rodowód słowiański i powstała od połączenia słów związanych z liśćmi i ich opadaniem — dosłownie "opadanie liści" (liść + padać). Dzięki temu nazwa wprost odzwierciedla charakter tego okresu przyrodniczego w klimacie umiarkowanym.
Listopad zawsze zaczyna się w tym samym dniu tygodnia co marzec, a w latach powszechnych dodatkowo luty. Listopad kończy się zawsze w tym samym dniu tygodnia co sierpień.
Pogoda i przyroda
W Polsce i innych regionach klimatu umiarkowanego listopad oznacza wyraźne obniżenie temperatur, częstsze opady deszczu, mgły oraz pierwsze przymrozki i sporadyczny śnieg. To miesiąc, w którym drzewa tracą liście, pola i ogrody przygotowują się do zimy, a wiele gatunków ptaków rozpoczyna migrację. Dni stają się coraz krótsze — na półkuli północnej trwa skracanie dnia aż do przesilenia zimowego.
Astrologia, kamienie i kwiaty
- Znaki zodiaku: Skorpion (do ok. 22 listopada) i Strzelec (od ok. 23 listopada).
- Kamienie miesiąca: tradycyjnie topaz i cytryn (citrine).
- Kwiat miesiąca: chryzantema — często kojarzona z listopadowymi dniami pamięci i zadumą.
- W listopadzie przypadają także znane rój meteorytów, m.in. Leonidy (około 17 listopada) oraz mniej intensywne Taurydy.
Święta i zwyczaje
- 1 listopada — Wszystkich Świętych (w Polsce i wielu krajach), dzień odwiedzin grobów, zapalania zniczy i wspomnień o zmarłych.
- 2 listopada — Dzień Zaduszny (Wspomnienie Wszystkich Wiernych Zmarłych) — czas modlitwy i wspominania bliskich zmarłych.
- 11 listopada — Narodowe Święto Niepodległości Polski (obchodzone od odzyskania niepodległości w 1918 roku).
- W Stanach Zjednoczonych i Kanadzie popularne jest święto Dziękczynienia (Thanksgiving) — w USA przypada w listopadzie (czwarty czwartek miesiąca).
Ciekawostki
- W wielu językach słowiańskich nazwa miesiąca ma podobne znaczenie (np. listopad, listopadŭ) i odnosi się do opadania liści.
- Listopad bywa określany jako miesiąc refleksji i zadumy — ze względu na związane z nim święta pamięci oraz melancholijną aurę przyrody.
- W rolnictwie i ogrodnictwie to czas porządków po żniwach, zabezpieczania roślin przed mrozem oraz sadzenia niektórych drzew i krzewów (w zależności od regionu).
Listopad jest więc miesiącem przejścia — łączy w sobie przyrodnicze oznaki końca sezonu wegetacyjnego z bogatą warstwą kulturowych obrzędów i pamięci. Jego nazwy i zwyczaje odzwierciedlają zarówno stare tradycje słowiańskie, jak i wpływy łacińskie w nazewnictwie międzynarodowym.
