Spis treści

·         1 Wydarzenia

o    1.1 stycznia - marca

o    1.2 kwiecień - czerwiec

o    1.3 Lipiec - wrzesień

o    1.4 Od października do grudnia

·         2 Porody

·         3 Zgony

·         4 Wypuszczone filmy

·         5 Hitów

·         6 Nowe książki

·         7 Nagrody Nobla

Wydarzenia

Poniżej przegląd najważniejszych wydarzeń politycznych i wojennych w 1943 roku, z podziałem na okresy półroczne i miesiące. Rok ten był jednym z kluczowych momentów II wojny światowej: armie osi zaczęły tracić inicjatywę, pojawiły się powstania i zrywy oporu, a wielkie konferencje alianckie ustalały dalszy przebieg wojny i powojenne porządki.

stycznia - marca

  • 14–24 stycznia – Konferencja w Casablance: Winston Churchill i Franklin D. Roosevelt spotykają się, by uzgodnić dalsze działania alianckie; ogłoszono m.in. zasadę „kapitulacji bez warunków” (unconditional surrender) wobec państw Osi.
  • 2 lutego – Kapitulacja wojsk niemieckich w bitwie pod Stalingradem (formalnie 31 stycznia–2 lutego), co oznaczało punkt zwrotny na froncie wschodnim na korzyść ZSRR.
  • 19–25 lutego – Bitwa pod Kasserine Pass w Tunezji: pierwsza poważna konfrontacja amerykańskich oddziałów z armią niemiecką; doświadczenia zdobyte przez USA wpłynęły na poprawę dowodzenia i szkolenia.
  • 2–4 marca – Bitwa na Morzu Bismarcka (bitwa o konwój Bismarck Sea): zniszczenie przez alianckie lotnictwo konwoju japońskiego, duży cios dla logistyki Japonii na Nowej Gwinei.

kwiecień - czerwiec

  • 18 kwietnia – Zestrzelenie samolotu z dowódcą marynarki japońskiej admirałem Isoroku Yamamoto przez lotnictwo amerykańskie (Operacja Vengeance).
  • 19 kwietnia – 16 maja – Powstanie w getcie warszawskim: żydowskie organizacje podziemne (ŻOB, ŻZW) podjęły próbę zbrojnego oporu wobec planowanej likwidacji getta; powstanie stało się jednym z symboli oporu wobec zagłady.
  • wiosna 1943 – Wzrost akcji eksterminacyjnej wobec Żydów na okupowanych terenach Europy Wschodniej; kontynuacja i intensyfikacja zbrodni oraz przesiedleń.

Lipiec - wrzesień

  • 5–16 lipca – Bitwa pod Kurskiem: największe starcie pancerne w historii; klęska ofensywy niemieckiej (Operacja Cytadela) i utrata przez Wehrmacht strategicznej inicjatywy na froncie wschodnim.
  • 9 lipca – 17 sierpnia – Operacja „Husky” – aliancka inwazja na Sycylię; początek włoskiego kryzysu politycznego i odsunięcia Mussoliniego.
  • 25 lipca – Upadek Benito Mussoliniego: król Włoch i Wielka Rada Faszystowska doprowadzają do jego aresztowania; wkrótce potem włoskie władze rozpoczęły rokowania w sprawie zawarcia rozejmu z aliantami.
  • 2 sierpnia – Powstanie więźniów w obozie zagłady Treblinka: jeden z nielicznych udanych buntów; wielu więźniów zdołało uciec, choć wielu zostało zabitych.
  • 12 sierpnia – Operacja „Góral” w Warszawie: spektakularny napad Polskiego Państwa Podziemnego na transport niemieckich pieniędzy; duża suma zdobyta przez AK na potrzeby konspiracji.
  • lato 1943 – Nasila się fala zbrodni wobec ludności polskiej na Kresach: masowe mordy dokonane przez ukraińskich nacjonalistów (tzw. rzeź wołyńska) osiągają apogeum w połowie roku.

Od października do grudnia

  • 14 października – Powstanie więźniów w obozie Sobibór: udana ucieczka części więźniów, co doprowadziło do zamknięcia obozu.
  • 28 listopada – 1 grudnia – Konferencja w Teheranie: spotkanie „Wielkiej Trójki” (Roosevelt, Churchill, Stalin); omówiono otwarcie drugiego frontu w Europie (plan D-Day) oraz powojenne sprawy Europy Środkowo-Wschodniej.
  • grudzień 1943 – Trwają działania wojenne na wszystkich frontach: alianci przygotowują inwazję we Francji, ZSRR kontynuuje ofensywę na wschodzie, a regiony okupowane doświadczają coraz większych represji i przesiedleń.

Porody

(Wybrane urodzenia znaczących postaci urodzonych w 1943 roku)

  • 31 marca – Christopher Walken, amerykański aktor.
  • 26 lipca – Mick Jagger, brytyjski muzyk, wokalista zespołu The Rolling Stones.
  • 17 sierpnia – Robert De Niro, amerykański aktor i reżyser.
  • 29 września – Lech Wałęsa, polski działacz związkowy i polityk, laureat Pokojowej Nagrody Nobla (urodzony w 1943, późniejszy prezydent Polski).
  • 11 grudnia – John Kerry, amerykański polityk, senator i sekretarz stanu USA (urodzony w 1943).

Rok 1943 przyniósł narodziny wielu osób, które później odegrały znaczącą rolę w kulturze, polityce i życiu publicznym.

Zgony

Wybrane znane postaci, które zmarły w 1943 roku:

  • 28 marca – Sergiusz Rachmaninow (Sergei Rachmaninoff), rosyjski kompozytor i pianista (zmarł w USA).
  • 4 lipca – generał Władysław Sikorski, Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych i premier rządu RP na uchodźstwie, zginął w katastrofie lotniczej nad Gibraltarem; wydarzenie to wywołało wiele kontrowersji i pytań dotyczących przyczyn katastrofy.
  • 18 kwietnia – admirał Isoroku Yamamoto, dowódca marynarki wojennej Japonii, zginął po zestrzeleniu jego samolotu przez Amerykanów.
  • 15 grudnia – Thomas „Fats” Waller, amerykański pianista jazzowy i kompozytor.

Wypuszczone filmy

Rok 1943 przyniósł kilka ważnych premier filmowych w Hollywood i Europie; kino w czasie wojny często łączyło rozrywkę z tematyką propagandową lub morale podnoszącą publiczne duchy.

  • The Song of Bernadette (reż. Henry King) – zdobywca nagród i popularny film religijny.
  • For Whom the Bell Tolls (reż. Sam Wood) – ekranizacja powieści Ernesta Hemingwaya, z G. Cooperem i I. Dunne.
  • Shadow of a Doubt (reż. Alfred Hitchcock) – dreszczowiec uważany za jedną z najlepszych produkcji Hitchocka z okresu amerykańskiego.
  • The Ox-Bow Incident – western o sprawiedliwości i mobbingu, doceniany za mocny przekaz moralny.

Hitów

W czasie wojny muzyka pełniła funkcję rozrywkową i pocieszenia dla żołnierzy oraz ludności cywilnej. Dominowały big bandy, swing i piosenki patriotyczne. Poniżej kilka reprezentatywnych utworów i zjawisk muzycznych roku 1943:

  • Popularność big bandów: orkiestry Duke'a Ellingtona, Benny'ego Goodmana i glennmillerskie brzmienia nadal dominowały scenę muzyczną.
  • Piosenki związane z wojną i tęsknotą za domem cieszyły się dużym powodzeniem — utwory o tematyce patriotycznej i sentymentalnej miały duży rezonans wśród publiczności.

Nowe książki

1943 to rok kilku znaczących publikacji literackich, które miały później duży wpływ na kulturę i myśl:

  • Le Petit Prince (Mały Książę) – Antoine de Saint-Exupéry. Książka po raz pierwszy opublikowana w 1943 roku (w języku francuskim/angielskim podczas pobytu autora w Ameryce), która stała się klasyką literatury dziecięcej i uniwersalnej.
  • The Fountainhead – Ayn Rand. Powieść filozoficzna i społeczna wydana w 1943 roku, która zdobyła szerokie grono czytelników i wywołała żywe dyskusje.

Nagrody Nobla

W 1943 roku w kilku kategoriach Nagrody Nobla przyznano, w innych — z powodu trwającej wojny — nagród nie przyznano.

  • Fizyka – Otto Stern (za metodę wiązek molekularnych i pomiary momentu magnetycznego protonu).
  • Chemia – George de Hevesy (za prace nad wykorzystaniem izotopów w analizie chemicznej).
  • Fizjologia lub medycyna – Carl Peter Henrik Dam i Edward A. Doisy (za odkrycie oraz wyizolowanie witaminy K).
  • Nagroda Nobla w dziedzinie literatury i nagroda pokojowa – w 1943 roku nie zostały przyznane (decyzje Komitetu Noblowskiego były w niektóre lata wojenne wstrzymywane).

Rok 1943 był jednym z przełomowych lat II wojny światowej: po stronie alianckiej nastąpiło odwrócenie losów na wielu frontach, a jednocześnie w okupowanej Europie nasilały się represje i tragedie ludności cywilnej. Kultura — mimo trudnych warunków — wytwarzała dzieła, które przetrwały i miały długotrwały wpływ na powojenne dziedzictwo.