Mohandas Karamchand Gandhi (hindi: मोहनदास करमचन्द गांधी; Gujarati: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી; Sindhi:محاتما گاندهي; październik 1869 - 30 stycznia 1948) był przywódcą nacjonalizmu w rządzonych przez Brytyjczyków Indiach. Jest bardziej powszechnie nazywany Mahatma Gandhi; mahatma jest wyróżnieniem oznaczającym "wielką duszę" lub "czcigodny" w sanskrycie. Po raz pierwszy nazwano go tak w 1914 roku w Afryce Południowej. W Indiach nazywany jest również Bapu (w języku gudżarati to przydomek "ojca", "papy"). Pełne imię i nazwisko: Mohandas Karam Chand Gandhi

Był męczennikiem narodu od 1948 roku. Rabindranath Tagore nadał mu tytuł "Mahatma".

Gandhi był jedną z najważniejszych osób zaangażowanych w ruch na rzecz niepodległości Indii. Był działaczem bez przemocy, który poprowadził ruch niepodległościowy poprzez protest bez użycia przemocy.

Życie i działalność

Mohandas Karamchand Gandhi urodził się 2 października 1869 roku w Porbandarze (obecne Gujarat). Był synem Karamchanda Gandhiego, urzędnika dworskiego, oraz Putlibai. W młodości został wydany za mąż — jego żoną została Kasturbai (Kasturba) Gandhi. W 1888 roku wyjechał do Londynu, gdzie studiował prawo; po powrocie do Indii został adwokatem, a w 1893 roku wyjechał do Afryki Południowej, aby praktykować prawo. To właśnie tam doświadczył dyskryminacji rasowej, co skłoniło go do zaangażowania się w działania na rzecz praw obywatelskich i przeciwdziałania niesprawiedliwości.

Po blisko dwóch dekadach działalności w Afryce Południowej Gandhi powrócił do Indii w 1915 roku. Stopniowo stał się centralną postacią w Indyjskim Kongresie Narodowym i głównym liderem ruchu dążącego do zakończenia brytyjskiego panowania.

Filozofia i metody

Podstawą myśli Gandhiego była idea ahimsy (niemocy wobec przemocy) oraz koncepcja satyagraha — oporu opartego na prawdzie i wytrwałości. Satyagraha zakładała pokojowe, lecz zdecydowane formy sprzeciwu: bierny opór, masowe bojkotu, niepoddawanie się przemocą oraz świadome naruszanie niesprawiedliwych praw w celu ujawnienia ich moralnej słabości.

Gandhi promował także prosty styl życia, samowystarczalność wiejską, pracę ręczną i używanie khadi (tkaniny przędzonej na kołowrotku), widząc w tym sposób na osłabienie ekonomicznej zależności od Imperium Brytyjskiego. Stosował również posty jako środek moralnego nacisku i formę protestu, wierząc, że mogą one przekonać przeciwników i zmobilizować opinię publiczną.

Najważniejsze akcje polityczne

Gandhi organizował i kierował wieloma kampaniami, które miały kluczowe znaczenie dla ruchu niepodległościowego Indii:

  • Ruch biernego oporu i walka w Afryce Południowej — doświadczenia z tamtego okresu ukształtowały jego metody i przekonania.
  • Ruch sprzeciwu i bojkotów (lata 20. XX wieku) — kampanie przeciwko nieuczciwym podatkom i politykom kolonialnym.
  • Sól i Marsz do Dandi (1930) — słynny marsz solny był symbolem obywatelskiego nieposłuszeństwa wobec monopolu brytyjskiego na produkcję i sprzedaż soli.
  • Ruch "Quit India" (1942) — masowy apel o natychmiastowe wycofanie się Brytyjczyków z Indii; w wyniku kampanii Gandhi i wielu innych liderów trafiło do więzienia.

Reformy społeczne i poglądy

Gandhi nie ograniczał swej działalności do polityki antykolonialnej. Angażował się także w sprawy społeczne: walczył z uprzedzeniami kastowymi, szczególnie z wykluczeniem najniższych warstw społecznych, których nazywał Harijanami ("dzieci Boga"). Promował pojednanie międzyreligijne, zwłaszcza między hindusami i muzułmanami, a także dążył do poprawy warunków życia najbiedniejszych.

Śmierć i dziedzictwo

Gandhi został zamordowany 30 stycznia 1948 roku w New Delhi przez Nathurama Godse, przeciwnika jego polityki. Po śmierci stał się symbolem walki bez przemocy; wielu przywódców ruchów praw obywatelskich i antykolonialnych na całym świecie, jak Martin Luther King Jr. czy Nelson Mandela, odwoływało się do jego idei.

Jego dziedzictwo obejmuje nie tylko wkład w uzyskanie niepodległości Indii, lecz także szerzej rozumiane idee niestosowania przemocy, etyki politycznej i sprawiedliwości społecznej. W Indiach bywa określany jako Bapu lub Ojciec Narodu, a jego życie i nauki wciąż są przedmiotem badań, debat i inspiracji dla ruchów pokojowych na całym świecie.

Uwaga: w tekście źródłowym pojawiają się sformułowania historyczne i tytuły nadane Gandhiemu przez współczesnych mu ludzi — przykładowo Rabindranath Tagore przyczynił się do popularyzacji epitetu "Mahatma". Po zamachu w 1948 roku Gandhi jest postrzegany również jako męczennik dążenia do zjednoczonej i sprawiedliwej Indii.